Đinh Công Tráng và khát vọng giữ non sông

Khi non sông đứng trước họa xâm lăng, lòng yêu nước đã thôi thúc nhiều người đứng lên chiến đấu, đặt vận mệnh dân tộc lên trên lợi ích cá nhân. Đinh Công Tráng là một trong những người đã lựa chọn con đường ấy, gắn cuộc đời mình với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và cuộc chiến đấu kiên cường tại căn cứ Ba Đình. Từ những trận chiến chống Pháp đến căn cứ Ba Đình, ông cùng các thủ lĩnh yêu nước và nghĩa sĩ xây dựng chiến lũy, tổ chức lực lượng, kiên cường chiến đấu, góp phần làm nên dấu ấn đặc biệt của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX. Hơn một thế kỷ đã trôi qua, tên tuổi người thủ lĩnh ấy vẫn gắn với khát vọng giữ non sông và tinh thần bất khuất trước ngoại xâm.

Chân dung thủ lĩnh Đinh Công Tráng. (Ảnh: Sưu tầm)

Từ chí lớn cứu nước đến người cầm quân nơi trận mạc

Nửa sau thế kỷ XIX, trước sức ép xâm lược ngày càng gia tăng của thực dân Pháp, vận mệnh đất nước đứng trước bước ngoặt lớn. Triều đình nhà Nguyễn từng bước nhượng bộ, trong khi nhiều văn thân, sĩ phu và nhân dân lựa chọn đứng lên chống lại ách thống trị ngoại bang. Trong bối cảnh lịch sử ấy, Đinh Công Tráng trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào yêu nước chống Pháp.

Sinh năm 1842, quê ở vùng Thanh Liêm, Hà Nam cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Đinh Công Tráng từng giữ chức chánh tổng. Nhưng khi đất nước lâm nguy, ông lựa chọn con đường đứng lên chiến đấu. Năm 1882, ông tham gia lực lượng của Hoàng Tá Viêm, phối hợp với quân của Lưu Vĩnh Phúc chống Pháp. Ngày 19/5/1883, ông có mặt trong trận Cầu Giấy, nơi quân Pháp do Henri Rivière chỉ huy bị đánh bại.

Những năm tháng trực tiếp chiến đấu đã tôi luyện kinh nghiệm trận mạc, đồng thời đưa Đinh Công Tráng đến gần hơn với con đường kháng chiến lâu dài. Với ông, chống ngoại xâm không chỉ là hành động trước tình thế cấp bách, mà dần trở thành lựa chọn gắn với vận mệnh đất nước.

Tháng 7/1885, sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân giúp vua chống Pháp. Lời hiệu triệu nhanh chóng lan rộng, khơi dậy nhiều cuộc khởi nghĩa trên khắp cả nước. Tại Thanh Hóa, các thủ lĩnh yêu nước tập hợp lực lượng, tìm địa bàn xây dựng căn cứ, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu chống quân xâm lược.

Với kinh nghiệm trận mạc, năng lực tổ chức lực lượng và ý chí chiến đấu bền bỉ, ông từng bước khẳng định vai trò của một thủ lĩnh kháng chiến, để lại dấu ấn đậm nét trong cuộc khởi nghĩa Ba Đình.

Tại Thanh Hóa, Đinh Công Tráng cùng Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt và các thủ lĩnh yêu nước tập hợp lực lượng, xây dựng căn cứ, tổ chức thế trận chống Pháp. Mỗi người đảm nhiệm những vai trò riêng, trong đó, Đinh Công Tráng nổi bật với kinh nghiệm quân sự và vai trò gắn liền với quá trình xây dựng, tổ chức phòng thủ, chỉ huy chiến đấu tại căn cứ Ba Đình.

Thủ lĩnh Đinh Công Tráng (bên phải) và Phạm Bành (bên trái) cùng chung một chí hướng sát cánh bên nghĩa quân Ba Đình. (Ảnh: Sưu tầm)

Theo Tiến sĩ sử học Phạm Văn Tuấn, Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thanh Hóa, kinh nghiệm trận mạc, bản lĩnh và năng lực tổ chức lực lượng là những yếu tố góp phần tạo nên vai trò nổi bật của Đinh Công Tráng trong cuộc khởi nghĩa Ba Đình.

Ảnh: Nam Phương

Sau Hội nghị Bồng Trung (huyện Vĩnh Lộc cũ) giữa năm 1886, các thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa thống nhất xây dựng hệ thống căn cứ kháng chiến. Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Đinh Công Tráng cùng các tướng lĩnh khác được giao tổ chức xây dựng căn cứ Ba Đình; Trần Xuân Soạn và Hà Văn Mao phụ trách căn cứ Mã Cao, tạo thế liên kết giữa các địa bàn kháng chiến

Trước đó, Đinh Công Tráng từng tham gia lực lượng của Hoàng Tá Viêm chống Pháp trong cuộc xâm lược Bắc Kỳ lần thứ hai năm 1882 và tham gia trận Cầu Giấy ngày 19/5/1883, trận đánh khiến viên chỉ huy quân Pháp Henri Rivière bị tiêu diệt. Những trải nghiệm thực tế ấy giúp ông tích lũy kinh nghiệm quân sự, tạo dựng uy tín và bản lĩnh của một người cầm quân.

Tại Ba Đình, Phạm Bành giữ vai trò lãnh đạo chung, còn Đinh Công Tráng là một trong những trụ cột về quân sự, có đóng góp quan trọng trong lựa chọn địa điểm, xây dựng hệ thống phòng thủ, đào hào, đắp lũy, tuyển mộ, huấn luyện và bố trí lực lượng nghĩa quân. Cùng với Hoàng Bật Đạt và các thủ lĩnh khác, ông góp phần xây dựng Ba Đình thành một căn cứ phòng thủ kiên cố, tổ chức thế trận chống lại các cuộc tiến công của quân Pháp.

Ba Đình - cuộc đối đầu không cân sức

Giữa vùng đồng chiêm trũng Nga Sơn, ba ngôi đình thuộc các làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê, nay thuộc xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa, là những địa danh gắn với sự hình thành tên gọi Ba Đình - cái tên về sau đi vào lịch sử với một chiến tuyến chống thực dân Pháp.

Khu vực căn cứ Ba Đình (Nga Sơn) - nơi ghi dấu tinh thần chiến đấu kiên cường của nghĩa quân trong phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX. Ảnh: Hoàng Đông

Nhận rõ giá trị của địa thế, các thủ lĩnh tổ chức xây dựng hệ thống thành đất, lũy tre, hào và những vị trí chiến đấu liên hoàn. Căn cứ không chỉ là nơi trú quân mà còn được tổ chức để kiểm soát khu vực, bảo vệ lực lượng và tạo điều kiện cho nghĩa quân chống trả các cuộc tiến công.

Cuối năm 1886, quân Pháp mở cuộc tiến công quy mô lớn vào Ba Đình. Những trận đánh diễn ra quyết liệt khi nghĩa quân dựa vào hệ thống công sự để chống trả. Quân Pháp sử dụng pháo binh, tổ chức bao vây và tìm cách cắt đứt nguồn tiếp tế. Trước ưu thế vượt trội về vũ khí, hỏa lực và khả năng huy động lực lượng của đối phương, thế phòng thủ của nghĩa quân ngày càng chịu sức ép lớn.

Đêm 20 rạng ngày 21/1/1887, các thủ lĩnh tổ chức cho nghĩa quân rút khỏi căn cứ, chuyển về Mã Cao để tiếp tục hoạt động kháng chiến. Cuộc khởi nghĩa tuy không giành được thắng lợi về quân sự, song đã tạo tiếng vang lớn, cổ vũ tinh thần yêu nước và trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong phong trào chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX Từ góc độ quân sự, Ba Đình cho thấy nỗ lực xây dựng một căn cứ có tổ chức trong điều kiện vũ khí và phương tiện còn hạn chế. Địa hình được tận dụng, công sự được chuẩn bị, lực lượng được bố trí để kéo dài khả năng chống cự. Những yếu tố ấy phản ánh sự chủ động của các thủ lĩnh trong việc tìm kiếm phương thức đối phó với một đối thủ mạnh hơn về quân sự.

Điều làm nên vị trí đáng chú ý của Ba Đình chính là sự kết hợp giữa tinh thần yêu nước, khả năng tổ chức lực lượng và quyết tâm chiến đấu của các thủ lĩnh cùng nghĩa quân. Từ một vùng quê đồng chiêm trũng, nơi đây trở thành chiến tuyến tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa, ghi dấu nỗ lực chống ngoại xâm của nhân dân trong một thời kỳ đầy biến động

Đinh Công Tráng - Sáng mãi một khí phách

Nếu Ba Đình là dấu ấn nổi bật nhất trong sự nghiệp của Đinh Công Tráng thì hành trình sau khi rời căn cứ cho thấy sự bền bỉ trong lựa chọn của người thủ lĩnh. Khi chiến tuyến không còn giữ được, ông cùng nghĩa quân tiếp tục tìm địa bàn hoạt động, tìm cách liên kết với các lực lượng kháng chiến khác và duy trì cuộc đấu tranh chống Pháp.

Từ Mã Cao, Đinh Công Tráng tiếp tục hoạt động qua các địa bàn ở Thanh Hóa và tìm cách kết nối với những lực lượng yêu nước khác. Ông hướng đến việc phối hợp với phong trào kháng chiến ở Nghệ An, trong bối cảnh các cuộc đấu tranh chống Pháp vẫn diễn ra ở nhiều nơi. Ngày 06/10/1887, ông hy sinh tại Nghệ An, khi những nỗ lực duy trì cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp vẫn còn dang dở.

Khát vọng giữ non sông của Đinh Công Tráng được thể hiện qua những lựa chọn cụ thể. Những hành động ấy cho thấy cuộc kháng chiến không chỉ là một quyết định nhất thời, mà là con đường ông kiên trì theo đuổi trong những năm tháng cuối đời.

Đánh giá về tầm vóc lịch sử của Đinh Công Tráng, Nhà nghiên cứu lịch sử Phạm Tấn, Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thanh Hóa, cho rằng ông là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX, giữ vai trò nòng cốt trong Ban chỉ huy khởi nghĩa Ba Đình. Với tư duy quân sự và kinh nghiệm thực tiễn, ông trực tiếp tham gia hoạch định phương án xây dựng, bảo vệ căn cứ, tổ chức chống lại các cuộc tiến công của thực dân Pháp.

Tinh thần chiến đấu, khí phách và lòng yêu nước của Đinh Công Tráng đã để lại dấu ấn trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Trong bối cảnh triều đình nhà Nguyễn phân hóa giữa khuynh hướng chủ chiến và chủ hòa, lựa chọn đứng lên chống Pháp của ông thể hiện bản lĩnh và ý chí kiên cường, góp phần làm sáng rõ truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường của dân tộc.

Ảnh: Nam Phương

Khởi nghĩa Ba Đình là một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của phong trào Cần Vương. Cuộc đấu tranh để lại dấu ấn về cách tổ chức căn cứ, tận dụng địa hình, huy động lực lượng và thể hiện ý chí chống xâm lược trong hoàn cảnh tương quan quân sự bất lợi. Từ cuộc khởi nghĩa ấy, tên tuổi Đinh Công Tráng không chỉ được nhớ đến với vai trò một người cầm quân, mà còn gắn với ý chí dấn thân, tinh thần kiên cường và trách nhiệm của người yêu nước trước thời cuộc.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, tinh thần kháng chiến của nghĩa quân Ba Đình vẫn được lưu giữ trên chính vùng đất từng ghi dấu những tháng ngày chiến đấu quyết liệt. Năm 2022, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt dự án đầu tư xây dựng công trình bảo tồn, tôn tạo di tích Khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình với tổng diện tích xây dựng 1,6 ha đã góp phần làm mới không gian tưởng niệm, với các hạng mục như đền thờ các thủ lĩnh và nghĩa quân, phù điêu tái hiện diễn biến kháng chiến cùng hệ thống hào lũy được phục dựng.

Gắn liền với tên tuổi Đinh Công Tráng, căn cứ Ba Đình là minh chứng cho tinh thần quật khởi của người dân xứ Thanh trong phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp. Từ mảnh đất này, khát vọng giữ nước được hun đúc bằng lòng yêu nước, ý chí kiên cường và sự hy sinh của những người nghĩa sĩ, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Ảnh: Hoàng Đông

Không chỉ là sự gìn giữ một di tích lịch sử, công trình còn mở ra cơ hội để thế hệ hôm nay tiếp cận gần hơn với một trang sử hào hùng của xứ Thanh. Với tinh thần yêu nước và ý chí kiên cường, Đinh Công Tráng cùng Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt và các nghĩa sĩ đã góp phần làm nên giá trị lịch sử của Ba Đình - một biểu tượng về khát vọng giữ nước vẫn còn sức lay động đến hôm nay.

Biên tập: Việt Hoà - Nam Phương

Ảnh: Nam Phương - Hoàng Đông