Hàng hóa “không địa chỉ” trên mạng - bài toán quản lý người bán online

Không có cửa hàng cố định, không biển hiệu, thậm chí thông tin về địa chỉ kinh doanh cũng có thể được giấu sau một tài khoản mạng xã hội. Chỉ bằng một phiên livestream hoặc gian hàng trực tuyến, hàng hóa có thể tiếp cận hàng nghìn người tiêu dùng. Khi giao dịch kết thúc bằng một đơn hàng chuyển phát, “địa chỉ” của người bán đôi khi chỉ còn là một tài khoản, số điện thoại hoặc thông tin đăng ký trên nền tảng. Đây đang là những thách thức đối với công tác quản lý thị trường khi hoạt động kinh doanh ngày càng dịch chuyển lên không gian số.

Cán bộ Đội Quản lý thị trường số 1 tăng cường kiểm tra, xác định chủ thể kinh doanh phía sau những “địa chỉ” trên không gian mạng.

Lần theo dấu vết từ không gian mạng

Tại Thanh Hóa, hoạt động kinh doanh trên nền tảng số ngày càng trở thành một phần đáng chú ý của thị trường, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với công tác quản lý. Lũy kế từ năm 2021 đến nay, Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa đã xử lý 57 vụ vi phạm liên quan đến các nền tảng số. Trong đó, 25 vụ phát sinh trên mạng xã hội như zalo, facebook; 1 vụ trên tiktok và 31 vụ trên các website thương mại điện tử khác. Tổng số tiền xử phạt đạt 1,436 tỷ đồng, tổng giá trị hàng hóa vi phạm hơn 873 triệu đồng.

Những con số trên cho thấy hoạt động kinh doanh trên không gian số đã trở thành một địa bàn cần được quản lý thường xuyên. Đáng chú ý, vi phạm không chỉ xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử mà còn phân tán trên các nền tảng số – nơi người bán có thể lập tài khoản, livestream, chốt đơn và giao hàng mà không cần duy trì một cửa hàng vật lý.

Với phương thức kinh doanh truyền thống, khi phát hiện hàng hóa có dấu hiệu vi phạm, lực lượng chức năng có thể xác định tương đối rõ cửa hàng, kho hàng và chủ cơ sở. Trên môi trường mạng, quá trình này phức tạp hơn nhiều. Một tài khoản có thể không công khai địa chỉ; người bán có thể sử dụng nhiều tài khoản, thay đổi tên hoặc chuyển sang nền tảng khác. Hàng hóa cũng có thể được lưu giữ tại nhà riêng, kho thuê hoặc một địa điểm không trùng với thông tin đăng ký kinh doanh. Đó là lý do việc xử lý một vi phạm trên mạng không dừng ở việc phát hiện sản phẩm được đăng bán. Lực lượng chức năng còn phải xác định người đứng sau tài khoản, địa điểm chứa hàng, nguồn cung và quá trình giao dịch.

Trong tháng 5/2026, Đội Quản lý thị trường số 9 phối hợp với lực lượng công an kiểm tra, xử lý một số cơ sở có hoạt động kinh doanh liên quan đến môi trường mạng. Cùng thời gian này, Công ty TNHH Công nghệ máy tính AHT Computer, có trụ sở tại tỉnh Lào Cai, bị xử phạt 30 triệu đồng do không thực hiện thủ tục thông báo website thương mại điện tử bán hàng với cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền trước khi đưa vào hoạt động.

Theo ông Phạm Thế Công, Trưởng Phòng Nghiệp vụ, Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa, việc xác định chính xác người bán, địa điểm chứa hàng và nguồn hàng phía sau các “gian hàng ảo” mất nhiều thời gian, công sức. Đáng chú ý, hàng hóa có thể được gửi qua dịch vụ bưu chính, khiến lực lượng chức năng gặp thêm khó khăn trong việc xác định dòng hàng và thời điểm kiểm tra.

Quản lý phải đi trước một bước

Không gian số cũng khiến hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng. Từ đầu năm đến nay, Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa kiểm tra đột xuất nhiều cơ sở, phát hiện và xử lý 145 vụ vi phạm liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, tăng 89,5% so với cùng kỳ; tổng số tiền xử phạt hành chính hơn 1,5 tỷ đồng.

Theo ông Đinh Khánh Toàn, Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường Thanh Hóa, hoạt động vi phạm đang có xu hướng dịch chuyển lên môi trường số, đặt ra yêu cầu tăng cường thu thập thông tin, theo dõi các tài khoản, website và hoạt động kinh doanh trên nền tảng trực tuyến. Cùng với đó là nâng cao năng lực thu thập chứng cứ điện tử, phối hợp với các đơn vị liên quan để truy vết dòng hàng và xác định chủ thể vi phạm.

Đây cũng là sự thay đổi về cách thức quản lý. Nếu trước đây lực lượng chức năng chủ yếu xác định cửa hàng, kho hàng, tuyến phố hay khu vực kinh doanh thì nay phải đồng thời nhận diện tài khoản, website, gian hàng trực tuyến và những dấu vết giao dịch trên không gian số. Hiệu quả quản lý giờ đây phụ thuộc vào khả năng nhận diện dấu vết số, truy dòng hàng và xác định đúng chủ thể phía sau mỗi giao dịch, cùng sự phối hợp của các nền tảng, đơn vị vận chuyển, thanh toán và người tiêu dùng. Quản lý được người bán, truy được nguồn hàng, minh bạch được giao dịch, đó là nền tảng để thị trường trực tuyến Thanh Hóa phát triển lành mạnh và người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn.

Bài và ảnh: Phạm Chi