Để những tấm biển “cấm hút thuốc” không chỉ mang tính nhắc nhở

Một điếu thuốc chỉ mất vài phút để hút, nhưng để xử lý một trường hợp vi phạm tại nơi cấm hút thuốc lại cần người phát hiện, xác minh và thực hiện các bước xử lý theo quy định. Đây là khoảng trống khiến biển “cấm hút thuốc” ở nhiều nơi vẫn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả.

Cán bộ y tế nhắc nhở người bệnh và người nhà không hút thuốc trong khuôn viên bệnh viện.

Khi hành vi vi phạm khó bị xử lý

Tại nhiều nơi công cộng, biển “cấm hút thuốc” đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Nhưng phía sau những tấm biển ấy là một câu hỏi không dễ trả lời: Ai sẽ phát hiện khi có người vi phạm và ai sẽ xử lý? Một người có thể đứng ở góc khuất, châm một điếu thuốc, hút trong vài phút rồi rời đi. Nếu không có người chứng kiến đúng thời điểm, hành vi vi phạm có thể đã kết thúc trước khi lực lượng có thẩm quyền xuất hiện.

Theo Luật sư Nguyễn Đức Tài, Giám đốc Công ty TNHH Luật Viny, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Thanh Hóa, để xử phạt được một trường hợp phải phát hiện hành vi và có căn cứ xác định vi phạm. Trong khi đó, thời gian hút thuốc ngắn, người vi phạm có thể dập thuốc hoặc rời khỏi hiện trường. Việc cử cán bộ thường xuyên giám sát cũng không dễ vì không thể bố trí lực lượng tại tất cả các địa điểm công cộng. Chưa kể, nếu khả năng bị phát hiện thấp, mức độ răn đe của quy định cũng có thể bị hạn chế. Khi một người cho rằng hành vi của mình khó bị phát hiện và xử lý, quy định cấm hút thuốc dễ bị xem nhẹ.

Luật sư Nguyễn Đức Tài cho rằng cần nghiên cứu nâng mức xử phạt, đồng thời xây dựng thêm các cơ chế giám sát để tăng khả năng phát hiện và xử lý vi phạm. Đây là bài toán không chỉ đặt ra ở những khu vực rộng như công viên, bến xe mà ngay cả trong bệnh viện - nơi lẽ ra cần được bảo vệ nghiêm ngặt khỏi khói thuốc. Bệnh viện có thể bố trí biển cấm, tuyên truyền, nhắc nhở người bệnh và người nhà. Nhưng nếu một người vẫn cố tình hút thuốc thì bệnh viện không thể tự thực hiện việc xử phạt nếu không có thẩm quyền. Bởi vậy, tại nhiều nơi, cách xử lý quen thuộc vẫn là nhắc nhở. Người hút thuốc dập thuốc, sự việc kết thúc. Nếu không có biện pháp quản lý, giám sát phù hợp, tình trạng cũ có thể lại xuất hiện.

Không khó để bắt gặp hình ảnh hút thuốc ngay trong khuôn viên bệnh viện.

Cần thêm “mắt” giám sát và trách nhiệm rõ hơn

Một số ý kiến cho rằng việc sử dụng camera, công cụ ghi hình tại các địa điểm công cộng có thể hỗ trợ công tác giám sát, nhắc nhở và xử lý vi phạm theo quy định. Trong điều kiện không thể bố trí cán bộ thường xuyên ở tất cả các điểm, camera có thể trở thành một “mắt” giám sát bổ sung.

Đặc biệt, tại những khu vực thường xuyên xảy ra vi phạm, việc ghi nhận hình ảnh có thể giúp cơ quan quản lý có thêm căn cứ để xem xét, xử lý theo quy định. Tất nhiên, camera không thể thay thế con người. Hình ảnh chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quy trình tiếp nhận, xác minh và xử lý rõ ràng. Nếu ghi nhận được vi phạm nhưng không xác định được người vi phạm hoặc không rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm xử lý thì công nghệ cũng khó phát huy tác dụng.

Cùng với giám sát, trách nhiệm của người quản lý địa điểm cũng cần được xác định rõ hơn. Tại bệnh viện, trường học, bến xe, trung tâm thương mại hay các cơ sở dịch vụ, biển cấm hút thuốc không nên chỉ được xem là một yêu cầu mang tính hình thức. Người đứng đầu và bộ phận quản lý cần có trách nhiệm duy trì môi trường không khói thuốc, từ việc bố trí biển báo, tuyên truyền, nhắc nhở đến kiểm tra thường xuyên và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện vi phạm.

Với người dân, sự chủ động cũng rất quan trọng. Bà Nguyễn Thị Dung, phường Hạc Thành, thừa nhận dù nhiều lần khó chịu khi phải hít khói thuốc ở quán nước, quán cà phê nhưng bà không dám góp ý vì ngại xảy ra tranh cãi. Tâm lý ấy không hiếm. Người không hút thuốc thường chọn cách tránh sang chỗ khác thay vì lên tiếng. Người hút thuốc vì thế cũng ít khi cảm nhận được rằng hành vi của mình đang ảnh hưởng đến người khác.

Trong khi đó, chị Nguyễn Thị Thu, một bệnh nhân đang mang thai, lại mong muốn những nơi công cộng thực sự không có khói thuốc. Chị cho biết đã nhiều lần gặp người hút thuốc dù xung quanh có phụ nữ mang thai và vẫn tiếp tục hút ngay cả khi được nhắc nhở.

Điều này cho thấy, quyền được sử dụng không gian công cộng không khói thuốc chỉ thực sự được bảo đảm khi quy định được tôn trọng và thực thi.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã quy định nhiều địa điểm cấm hút thuốc, trong đó có cơ sở y tế. Nghị định số 117/2020/NĐ-CP cũng đã quy định mức xử phạt đối với người hút thuốc tại nơi có quy định cấm. Vấn đề không phải là thiếu quy định, mà là làm sao để những quy định ấy được thực thi hiệu quả hơn trong thực tế.

Theo Luật sư Nguyễn Đức Tài, Giám đốc Công ty TNHH Luật Viny, cần tập trung kiểm tra ở những nơi thường xuyên xảy ra vi phạm thay vì dàn trải; có cơ chế để người dân phản ánh thuận tiện; nghiên cứu ứng dụng camera tại những địa điểm phù hợp; đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa đơn vị quản lý địa điểm và lực lượng có thẩm quyền xử phạt. Cùng với đó, mức xử phạt cũng cần được xem xét để bảo đảm sức răn đe.

Sau hơn 10 năm thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhận thức cộng đồng đã có những chuyển biến tích cực. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trên 15 tuổi tại Việt Nam giảm từ 54% xuống 39%. Nhưng để khói thuốc thực sự được đẩy lùi khỏi những không gian công cộng, thay đổi nhận thức cần đi cùng những giải pháp thực thi quyết liệt và khả thi hơn.

Tô Hà