Hoa Lộc - Nối mạch nguồn di sản trong đời sống đương đại

Về Hoa Lộc hôm nay, trong không gian của vùng đất cổ giàu truyền thống, mỗi di tích như một lớp trầm tích văn hóa, lặng lẽ kể câu chuyện về lịch sử, con người và cốt cách quê hương.

Tượng đài Trung đội dân quân gái Hoa Lộc - địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ.

Xã Hoa Lộc có 12 di tích lịch sử (DTLS) văn hóa với nhiều loại hình di tích đa dạng, trong đó có Cụm DTLS văn hóa Hoa Lộc (di chỉ khảo cổ học Cồn Sau Chợ, Cồn Mả Hờ, nghinh môn nhà Lý, Khu DTLS Trận địa Đông Ngàn và Tượng đài Trung đội dân quân gái Hoa Lộc) và các DTLS như: Nhà lưu niệm chiến sĩ cách mạng Nguyễn Chí Hiền, Khu tưởng niệm chiến sĩ cách mạng Lê Hữu Lập, đình Miễu Nhị, nghè Yên Trung... Tất cả đã góp phần tạo nên một diện mạo văn hóa riêng có của mảnh đất này. Đó không chỉ là những địa điểm lưu dấu thời gian, mà còn là nguồn mạch tinh thần bền bỉ, khơi dậy niềm tự hào, ý chí vươn lên trong các thế hệ cán bộ, đảng viên và Nhân dân địa phương.

Trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân Hoa Lộc, nghinh môn nhà Lý, đình Miễu Nhị, nghè Yên Trung là nơi Nhân dân gửi gắm niềm thành kính đối với tiền nhân. Căn cứ hồ sơ lý lịch di tích (tại xã Hoa Lộc) và theo lời kể của các cụ cao niên, đây là nơi thờ Hoàng Thái hậu - Nguyên phi Ỷ Lan, một nhân vật xuất chúng trong lịch sử Việt Nam (Nguyên phi của vua Lý Thánh Tông, mẹ của vua Lý Nhân Tông), người có nhiều cống hiến với đất nước ở vương triều Lý và được Nhân dân nhiều nơi tôn kính, phụng thờ. Trong đó, đình Miễu Nhị là DTLS văn hóa và kiến trúc nghệ thuật, nơi thờ tự một nhân vật lịch sử là Hoàng Thái hậu Ỷ Lan dưới vương triều Lý. Về lịch sử xây dựng ngôi đình, có nhiều tài liệu ghi chép. Tuy nhiên, theo nguồn tài liệu còn lại đến nay là trên bức thượng lương ghi chép về niên đại trùng tu đình vào năm Thành Thái thứ 7 (tức năm 1895, triều Nguyễn).

Đình Miễu Nhị gắn bó mật thiết với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tín ngưỡng của người dân xã Hoa Lộc nói riêng và Nhân dân trong vùng nói chung. Vào các ngày rằm, mùng một âm lịch và những kỳ lễ lớn trong năm, người dân địa phương cùng Nhân dân các vùng lân cận về đình dâng nén tâm hương, bày tỏ lòng tri ân đối với bậc mẫu nghi tài đức. Trong làn khói hương trầm mặc, những giá trị đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây” được trao truyền tự nhiên, bền bỉ từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân và phát huy tốt hơn giá trị di tích, từ năm 2023-2025, đình Miễu Nhị đã được quan tâm tu bổ, tôn tạo với kinh phí trên 14 tỷ đồng hoàn toàn từ nguồn kinh phí xã hội hóa và các nguồn huy động hợp pháp khác. Năm 2026, xã tiếp tục đầu tư cổng, tường rào quanh đình, góp phần làm cho di tích thêm trang nghiêm, sạch đẹp, là điểm tựa tinh thần của cộng đồng.

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hoa Lộc là địa bàn có vị trí quan trọng. Năm 1964, đế quốc Mỹ tăng cường đánh phá khu vực Lạch Trường và dọc sông Kênh De nhằm chặn tuyến giao thông đường thủy, cản trở việc tiếp tế lương thực, vũ khí từ miền Bắc vào miền Nam. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa phát động phong trào chiến tranh du kích, xây dựng thế trận chiến tranh Nhân dân rộng khắp.

Ngày 19/5/1967, Trung đội dân quân gái Hoa Lộc được thành lập, ban đầu gồm 14 nữ dân quân với 3 khẩu đội súng máy PK 12,7 ly và súng trường, xây dựng trận địa tại khu vực Đông Ngàn. Những cô gái Hoa Lộc tuổi đời còn rất trẻ đã bước vào cuộc chiến bằng lòng yêu nước trong sáng, ý chí kiên cường và niềm tin sắt son vào ngày thống nhất. Qua các thời kỳ, lực lượng trung đội thường xuyên được bổ sung, tổng số biên chế là 35 nữ dân quân.

Ngày 16/6/1967, Trung đội dân quân gái Hoa Lộc lập nên chiến công vang dội, bắn rơi máy bay ném bom A-4D của đế quốc Mỹ, trở thành đơn vị dân quân du kích đầu tiên của cả nước bắn rơi máy bay địch bằng súng bộ binh. Chiến công nối tiếp chiến công, ngày 2/11/1967, trung đội bắn rơi máy bay ném bom A-3J; ngày 30/7/1972, tiếp tục bắn rơi máy bay F-4H. Những chiến công ấy đã góp phần vào thắng lợi chung của quân và dân cả nước, được Bác Hồ gửi thư khen ngợi, được báo chí trong nước và quốc tế đưa tin, trở thành biểu tượng đẹp đẽ của phụ nữ Việt Nam “Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”. Trung đội dân quân gái Hoa Lộc được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân cùng nhiều phần thưởng cao quý.

Năm 1991, Trận địa Đông Ngàn thuộc Cụm DTLS- văn hóa Hoa Lộc được xếp hạng DTLS - văn hóa cấp tỉnh. Để tri ân chiến công của Trung đội dân quân gái Hoa Lộc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, vừa qua tỉnh Thanh Hóa và địa phương đã quan tâm đầu tư Dự án Khu DTLS Trận địa Đông Ngàn và Tượng đài Trung đội dân quân gái Hoa Lộc, công trình được đưa vào sử dụng cuối năm 2025.

Nghinh môn nhà Lý (Hoa Lộc) sau khi được tu bổ, tôn tạo.

Bà Nguyễn Thị Thứ, nguyên khẩu đội trưởng khẩu đội súng máy PK 12,7 ly, xúc động chia sẻ: “Khu DTLS Trận địa Đông Ngàn và Tượng đài Trung đội dân quân gái Hoa Lộc được xây dựng, đưa vào sử dụng không chỉ là sự tri ân đối với quá khứ anh hùng, tôn vinh chiến công vẻ vang của trung đội dân quân gái anh hùng xã Hoa Lộc mà còn là lời nhắn gửi thiêng liêng tới hôm nay và mai sau về trách nhiệm gìn giữ độc lập, tự do của Tổ quốc ”.

Cấp ủy, chính quyền và Nhân dân trong xã xác định mỗi di tích là một trang sử sống động, mỗi địa danh là một lời nhắc nhớ về truyền thống yêu nước, tinh thần quật cường và phẩm chất tốt đẹp của con người Hoa Lộc. Giữ gìn di sản cũng chính là gìn giữ hồn cốt văn hóa, bồi đắp lòng yêu nước, giáo dục truyền thống và tạo sức mạnh nội sinh cho phát triển bền vững.

Bằng nguồn vốn Nhà nước, nguồn huy động xã hội hóa, nhiều di tích như: DTLS nhà lưu niệm chiến sĩ cách mạng Nguyễn Chí Hiền, DTLS khu tưởng niệm chiến sĩ cách mạng Lê Hữu Lập, nghè Yên Trung, nghinh môn nhà Lý, đình Miễu Nhị... đã được xã Hoa Lộc tu bổ, tôn tạo khang trang, đảm bảo theo quy định, vừa phát huy giá trị di tích và đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của Nhân dân trong vùng.

Để phát huy giá trị các di tích, cùng với công tác tuyên truyền, xã tiến hành rà soát, đánh giá hiện trạng từng di tích để xây dựng phương án đề nghị hỗ trợ kinh phí trùng tu, tôn tạo. Công tác giám sát, bảo vệ khu vực di tích được thực hiện thường xuyên. Trên địa bàn xã không xảy ra trường hợp vi phạm pháp luật liên quan đến xâm phạm di tích. Các hoạt động tín ngưỡng, văn hóa, lễ hội gắn với nghè, đình, chùa tại các thôn được tổ chức trang trọng, đúng nghi thức truyền thống; không để xảy ra mê tín dị đoan, thương mại hóa di tích, đồng thời bảo đảm vệ sinh môi trường.

Đồng chí Hoàng Viết Tuân, Phó Chủ tịch UBND xã Hoa Lộc, cho biết: “Với sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền cùng sự đồng thuận, tham gia tích cực của Nhân dân, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích tại xã Hoa Lộc đã đạt được những kết quả tích cực. Các DTLS, văn hóa không chỉ là nơi lưu giữ giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, mà đã và đang trở thành điểm đến được nhiều người lựa chọn trên hành trình về nguồn, tìm hiểu lịch sử dân tộc; là địa chỉ đỏ để các cơ sở giáo dục trong vùng tổ chức tham quan, trải nghiệm giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Việc phát huy truyền thống tốt đẹp trên quê hương anh hùng cách mạng, cùng các giá trị lịch sử, văn hóa, chính là nguồn lực nội sinh, là động lực để Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân xã Hoa Lộc đột phá trong phát triển kinh tế - xã hội, phấn đấu xây dựng quê hương Hoa Lộc ngày càng giàu đẹp, văn minh”.

Từ những mái đình rêu phong đến tượng đài sừng sững giữa không gian lịch sử Đông Ngàn, từ câu chuyện về bậc tiền nhân đến chiến công của những nữ dân quân anh hùng, Hoa Lộc đang gìn giữ quá khứ bằng thái độ trân trọng và đánh thức tương lai bằng sức mạnh của truyền thống. Di sản nơi đây vì thế không nằm yên trong ký ức, mà đang tiếp tục phát huy trong đời sống đương đại, trở thành điểm tựa tinh thần, nguồn lực nội sinh để Hoa Lộc vững bước trên hành trình phát triển bền vững.

Bài và ảnh: Thùy Dương