Bia Phủ Cảnh - Dấu tích còn lại của triều đại Tây Sơn

Giữa vùng đất Quảng Yên, ​​Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam bia Phủ Cảnh là nhịp cầu nối quá khứ hào hùng của triều đại Tây Sơn với cuộc sống hiện tại. Được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam cấp tỉnh từ năm 1999, tấm bia đang lưu giữ những giá trị văn hóa, giáo dục đặc sắc của vùng đất xứ Thanh.

Bia Phủ Cảnh ở xã Quảng Yên.

Theo các tài liệu lịch sử, làng Phủ Cảnh (xã Quảng Yên ngày nay), thời nhà Lê là nơi được chọn để xây dựng văn chỉ thờ đức thánh Khổng. Vì thế miếu thờ này gọi là “Văn thánh Phủ Cảnh”. Thời Lê Mạt, vận nước suy tàn nên văn thánh Phủ Cảnh không được chú trọng như trước nữa. Đến triều đại Tây Sơn (1788-1802), Văn Miếu đã được quan tâm và tấm bia hiện tại chính là một trong những di sản hiếm còn sót lại của vương triều này trên đất Quảng Yên.

Vào cuối năm Đinh Tỵ (1797), trấn thủ Nguyễn Quang Bàn xét thấy văn thánh phủ Tĩnh Gia gồm 3 huyện Ngọc Sơn, Nông Cống, Quảng Xương bị hư hỏng, nên ông cho làm lại với quy mô lớn hơn. Quy mô kiến trúc Văn thánh Phủ Cảnh gồm: Tẩm miếu 5 gian. Trong tẩm miếu thờ đức Khổng Tử, 4 vị cao đồ và 72 học trò giỏi. Ngoài tiền đường, gian giữa đặt hương án thờ các bậc tiên nho trong phủ hạt, hai bên trải chiếu làm nơi hội họp của các quan chức làng văn. Tiền đường mở ra sân vuông lát gạch, cổng vào một cửa. Hai bên sân có hai nhà dải vũ, chỗ làm việc của giám thủ, phó giám thủ và sái phủ. Ngoài ra còn tạc hai tấm bia dựng trên sân, hai bên tả hữu để ghi lại sự kiện này.

Khi nhà Tây Sơn mất, Gia Long hạ lệnh triệt phá tất cả những gì có liên quan đến nhà Tây Sơn, tấm bia phía Nam ca tụng công đức Tây Sơn, quan viên hàng phủ không dám để, đập vỡ từng mảnh nhỏ đem chôn rải rác nhiều nơi. Còn lại tấm bia phía Bắc thì chỉ đục bỏ tên người, niên hiệu có thể che mắt triều đình nhà Nguyễn. Về sau Phủ Cảnh trở nên hoang tàn, các công trình kiến trúc trước đây chỉ còn lại vết tích của những nền móng và gạch ngói, di tích Phủ Cảnh còn lại hai con rùa đá và tấm bia.

Tấm bia còn lại được làm bằng đá núi Nhồi, cao khoảng 1,80m, dày 0,20m, rộng 0,90m. Mũ bia hình lá sen khum khum, trùm rộng ra ngoài lòng bia mỗi bên khoảng 5 - 8cm. Giữa mũ bia là hình bông sen, có hai lớp hoa cách điệu hình kỷ hà. Hình mũ bia hay mái bia này kể cả chóp sen cao 50cm. Phần đế bia tam cấp cao 40cm, cấp dưới cùng dài gần 100cm, cấp trên nhất 91cm. Đóng khung lấy lòng bia là hai đường gờ nổi vuông cạnh, tượng hình hai cuống sen mọc từ dưới nước (bệ tam cấp là 3 lớp thủy ba). Toàn bộ cấu trúc bia là một cụm sen được cách điệu khá cao và được biểu hiện bằng những mảng khối đơn sơ, chắc khỏe. Nội dung văn bia cho biết việc xây dựng lại miếu theo lệnh của Khâm sai Thanh Hoa nội trấn trấn thủ Hoàng thái tử Tuyên Quận công Nguyễn Quang Bàn để nêu cao đạo học và lưu truyền công tích mãi về sau.

Trưởng phòng Văn hóa UBND xã Quảng Yên Bùi Xuân Tiến, cho biết: “Với những giá trị lịch sử to lớn, năm 1999 bia Phủ Cảnh được UBND tỉnh công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam cấp tỉnh. Năm 2003, chính quyền và Nhân dân đã xây dựng nhà che bia để tấm bia trường tồn cùng thời gian và lịch sử".

Trải qua hàng trăm năm sương gió, bia Phủ Cảnh vẫn đứng vững như một biểu tượng của tinh thần hiếu học và truyền thống văn hóa địa phương. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích này không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa mà còn là niềm tự hào của mỗi người con đất Quảng Yên, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Thanh.

Bài và ảnh: Khắc Công

(Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu trong cuốn lý lịch Di tích lịch sử - văn hóa và danh lam bia Phủ Cảnh).