Xây dựng tủ sách gia đình góp phần phát triển văn hóa đọc

Sách là kho tàng tri thức vô giá của nhân loại. Sách là sản phẩm của văn hóa, góp phần quan trọng trong việc hình thành, nuôi dưỡng và hoàn thiện nhân cách của con người; xây dựng và phát triển nền văn minh nhân loại. Trong lịch sử phát triển của nhân loại, chúng ta biết rằng, từ những học giả, nhà khoa học, chính trị gia đến các bậc vĩ nhân, tất cả đều có đức tính ham đọc sách, quý trọng sách. Nhà bác học Lê Quý Đôn đã đúc kết về tầm quan trọng của sách: "Dẫu có bạc vàng trăm vạn lạng/Cũng chẳng bằng kinh sử một vài pho"; Chủ tịch Hồ Chí Minh quan niệm: "Sách là thuốc bổ tinh thần" , "Sách là thuốc chữa bệnh ngu"; Nhà văn Mark Twain cho rằng: "Một người không đọc sách chẳng hơn gì kẻ không biết đọc"...

Ảnh minh họa.

Nhận thức tầm quan trọng của sách trong đời sống xã hội, trong thời gian qua, Đảng, Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách cụ thể nhằm khuyến khích, phát triển văn hóa đọc. Ngày 4/11/2021, Chính phủ ban hành Quyết định số 1862/QĐ-TTg về Tổ chức Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam vào ngày 21/4 hằng năm^[1] nhằm khẳng định vị trí, vai trò của sách đối với việc nâng cao kiến thức, kỹ năng; phát triển tư duy, giáo dục và rèn luyện nhân cách con người; khuyến khích và phát triển phong trào đọc sách trong cộng đồng; hình thành thói quen đọc sách trong gia đình, trường học, cơ quan, tổ chức; góp phần xây dựng xã hội học tập. Tôn vinh người đọc, người sáng tác, xuất bản... và tổ chức, cá nhân có những đóng góp cho phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng...

Cùng với cả nước, các cấp, các ngành, các cơ quan chức năng của tỉnh Thanh Hóa đã tích cực hưởng ứng, tổ chức nhiều hoạt động thiết thực nhằm thực hiện có hiệu quả Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam với nhiều hình thức sinh động, hấp dẫn như: trưng bày, giới thiệu sách; tổ chức cuộc thi “Đại sứ văn hóa đọc”; tổ chức “Xe Thư viện lưu động” để đưa sách đến trường học; xây dựng Tủ sách cộng đồng (ở xã, phường, trường học, đơn vị,...)... Tuy nhiên, việc Xây dựng Tủ sách gia đình chưa được quan tâm đúng mức, chưa trở thành phong trào trong cộng đồng dân cư, chưa có đóng góp nhiều cho sự phát triển văn hóa đọc.

Qua việc nắm bắt thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng, chúng ta biết được số người đọc sách (sách giấy truyền thống) và số đầu sách đọc/năm của người Việt Nam đạt tỉ lệ khá thấp, nhưng số người thường xuyên dùng interrnet và mạng xã hội ở Việt Nam lại ở mức cao so với nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á (Singapore, Malaysia,...) và châu Á (Nhật Bản, Hàn Quốc...) nói riêng, trên thế giới nói chung.

Tỉnh Thanh Hóa cũng không nằm ngoài thực trạng chung của cả nước. Để phục vụ cho việc đọc sách của người dân, ngoài việc mượn sách từ thư viện công cộng, đọc sách điện tử, sách từ tủ sách cộng đồng thì việc xây dựng Tủ sách gia đình- được ví như “trạm sạc tri thức” tại gia đóng vai trò vô cùng cần thiết. Trong bài viết này, Tủ sách gia đình tôi đề cập là việc trang bị sách giấy truyền thống.

Tôi chưa có điều kiện tổ chức khảo sát việc xây dựng Tủ sách gia đình trong cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh, song qua quan sát của cá nhân, tôi nhận thấy, việc xây dựng Tủ sách/giá sách trong gia đình chủ yếu được thực hiện ở một số gia đình các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa; giảng viên, giáo viên; cán bộ CCVC làm việc trong lĩnh vực nghiên cứu KHXH; ở các gia đình, dòng họ có truyền thống hiếu học, làm tốt công tác khuyến học...

Còn phần lớn các gia đình, trong đó có không ít gia đình cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức, giáo viên (gọi chung là những người làm việc liên quan đến việc phải đọc) chưa quan tâm đúng mức đến việc xây dựng Tủ sách gia đình. Chưa có nhiều gia đình chủ động xây dựng không gian dành riêng cho sách (phòng làm việc hoặc vị trí đặt tủ sách, giá sách); nếu có, thì chủ yếu là sách giáo khoa (đối với những gia đình có con đang học các cấp phổ thông) hoặc một số sách chuyên môn của chủ nhân được cấp phát.

Trong khi đó, các thiết bị điện tử, bàn ghế, tủ rượu, vật phẩm trang trí, giải trí,... được đầu tư khá cầu kỳ với chi phí không hề nhỏ. Nói như vậy, không có nghĩa nhiều người không biết đến việc đọc vì không có Tủ sách gia đình. Trong thời đại công nghệ thông tin phát triển như vũ bão hiện nay, người ta có thể đọc bằng nhiều cách, phổ biến là thông qua smartphone, máy tính bảng... vì sự nhanh chóng và tiện lợi của chúng. Đã, đang và sẽ có nhiều người cho rằng, việc đọc sách giấy truyền thống trong thời đại ngày nay, nhất là xây dựng Tủ sách gia đình là lạc hậu, thậm chí là lãng phí?! Và việc đọc sách chỉ dành cho những người làm việc bàn giấy...

Việc xây dựng Tủ sách gia đình không phải để “khoe chữ”, càng không chỉ để trang trí cho đẹp mắt; việc đọc sách thường xuyên là cần thiết cho tất cả các đối tượng, ở mọi lĩnh vực. Thực tế không thể phủ nhận, thông tin trên internet hay sách điện tử không chỉ giúp chúng ta tiết kiệm thời gian tìm kiếm mà còn giúp tiết kiệm chi phí so với việc mua sách giấy truyền thống. Tuy nhiên, thông tin trên mạng xã hội phần lớn là giật gân, “mì ăn liền”, rời rạc, có nhiều nguồn chưa được kiểm chứng, thậm chí nhiều thông tin “rác”, tin độc hại... Hơn nữa, để đọc hết cuốn sách/bộ sách điện tử cũng cần độ kiên nhẫn nhiều hơn của người đọc...

Ngược lại, sách giấy truyền thống là những kiến thức viết theo chủ đề trên từng lĩnh vực của đời sống xã hội, được ghi lại một cách hệ thống, logic, luôn hướng đến các giá trị chân-thiện-mĩ và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; đặc biệt, sách được thẩm định, kiểm duyệt và xuất bản bởi các cơ quan chuyên môn có chức năng. Xây dựng Tủ sách gia đình có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành thói quen đọc sách, ý thức học tập suốt đời của các thành viên trong gia đình, nhất là trẻ em; đọc sách không chỉ giúp cho việc trang bị, nâng cao hiểu biết mà còn làm phong phú đời sống tinh thần, nuôi dưỡng tâm hồn đẹp, đúng như nhà triết học La Mã cổ đại đã đúc kết: "Căn nhà không có sách như cơ thể không có linh hồn". Đọc sách cùng nhau cũng là một hoạt động gắn kết tình cảm gia đình; hơn nữa, tủ sách/giá sách là hình ảnh trực quan nên cũng có sự kích thích thị giác, tạo hứng thú đối với việc đọc hơn.

Một góc tủ sách gia đình của tác giả.

Xây dựng Tủ sách gia đình có khó không? Từ trải nghiệm của bản thân đã xây dựng Tủ sách gia đình hơn 20 năm và từ quan sát thực tiễn, tôi thấy đây không phải là việc khó nếu được quan tâm đúng mức. Ngày nay, đời sống vật chất của phần lớn các gia đình đều được nâng lên, việc trang bị tủ sách (nếu có phòng làm việc riêng) hoặc giá sách (nếu không gian hẹp) chi phí thấp hơn nhiều so với việc trang bị các thiết bị điện tử hay đồ nội thất hiện đại. Do vậy, gia đình ở đô thị hay nông thôn; miền xuôi hay miền núi; gia đình trí thức hay người lao động phổ thông đều có thể thực hiện được nếu hiểu được tầm quan trọng và giá trị đem lại của việc đọc sách.

Các loại sách xuất bản trên thị trường hiện nay cũng đa dạng và phong phú, tính thẩm mĩ cao; việc mua sách cũng rất thuận tiện, có thể mua trực tiếp tại các nhà sách hoặc mua online từ các nhà xuất bản, nhà sách uy tín trong nước. Bước đầu xây dựng tủ sách/giá sách, nếu nguồn kinh phí chưa cho phép thì chưa cần trang bị nhiều đầu sách cùng một lúc, việc bổ sung sách sẽ thực hiện thường xuyên theo thời gian. Tuy nhiên, cần ưu tiên trang bị các đầu sách cơ bản mang kiến thức nền tảng, có ý nghĩa làm gia tăng tri thức và nuôi dưỡng tâm hồn, phù hợp với mọi thành viên trong gia đình, như: các loại sách từ điển (Tiếng Việt, Tiếng Anh, thuật ngữ chuyên ngành,...); sách tìm hiểu, khám phá thế giới (các nền văn minh nhân loại, thế giới tự nhiên, thế giới động vật, 10 vạn câu hỏi vì sao,...); sách về lịch sử, văn hóa Việt Nam (Việt Nam phong tục, các sách lịch sử, văn hóa, văn học, nghệ thuật,...); các loại truyện tranh dành cho trẻ em (cổ tích Việt Nam, lịch sử Việt Nam bằng hình, truyện cổ thế giới,...); sách về chăm sóc sức khỏe; sách về các danh nhân Việt Nam và thế giới; sách về kỹ năng sống (Tủ sách Hạt giống tâm hồn,...); sách giải trí (truyện cười dân gian, tiểu thuyết, sách ảnh,...); sách pháp luật. Các gia đình có thể mua sách tại thời điểm có nhu cầu hoặc lựa chọn các thời điểm có ý nghĩa với các thành viên trong gia đình hoặc ngày có ý nghĩa khác để mua, tặng nhau, tạo thói quen tốt trong việc làm giàu thêm “trạm sạc tri thức” của gia đình.

Phát huy truyền thống hiếu học của xứ Thanh, để việc xây dựng Tủ sách gia đình tạo thành phong trào ở các địa phương, đơn vị, rất cần sự quan tâm chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền, sự vào cuộc của các ngành, đơn vị trong việc tuyên truyền vai trò và ý nghĩa của sách và việc đọc sách đối với sự phát triển và hoàn thiện nhân cách con người; làm cho việc đọc sách dần trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người. Song song với đó, cán bộ, đảng viên, CCVC, đội ngũ trí thức, nhất là cán bộ làm công tác văn hóa, giáo dục, CBCC các cơ quan Đảng, chính quyền cần phát huy vai trò gương mẫu, tích cực trong việc xây dựng Tủ sách gia đình và vận động, hướng dẫn Nhân nhân cùng thực hiện. Chú trọng xây dựng và nhân rộng các mô hình Tủ sách gia đình tại địa phương, đơn vị; biểu dương, khen thưởng các cá nhân, cộng đồng làm tốt phong trào xây dựng Tủ sách gia đình.

Gia đình được ví là “tế bào” của xã hội, nhiều gia đình xây dựng tủ sách, giá sách là góp phần thiết thực thúc đẩy xây dựng văn hóa đọc và phong trào học tập suốt đời trong cộng đồng phát triển khỏe mạnh; góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam phát triển lên tầm cao mới trong Kỷ nguyên mới theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị (khóa XII).

Nguyễn Thị Ánh Tuyết

Trưởng phòng Khoa giáo, Văn hóa-Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Thanh Hóa

---------------------------

[1] Trước đó, Ngày 24/02/2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 284/QĐ-TTg về Ngày sách Việt Nam.