Trách nhiệm sau vinh danh

Từ lâu, xứ Thanh đã được biết đến là mảnh đất hội tụ nhiều di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT). Trong đó, có nhiều di sản đã “vươn mình” trở thành DSVHPVT quốc gia. Đây chính là niềm tự hào và cũng là trách nhiệm đặt ra cho các cấp, ngành, địa phương trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị, để các di sản ngày càng lan tỏa trong cộng đồng.

Trình diễn nghệ thuật dân gian “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ” xã Thiệu Quang.

Từ một loại hình diễn xướng dân gian đã bị mai một, đứng trước nguy cơ thất truyền, giờ đây dân ca, dân vũ Đông Anh (hay còn gọi là ngũ trò Viên Khê) ở phường Đông Sơn đã trở thành niềm tự hào không chỉ của người dân ở tổ dân phố Viên Khê nói riêng mà cả tỉnh Thanh Hóa nói chung khi được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là DSVHPVT quốc gia.

Để tìm hiểu rõ hơn về dân ca, dân vũ Đông Anh, chúng tôi tìm đến nhà nghệ nhân ưu tú Lê Bá Tuất ở tổ dân phố Viên Khê. Trò chuyện với chúng tôi, ông Tuất cho biết: Dân ca, dân vũ Đông Anh là một loại hình diễn xướng dân gian phản ánh chân thực cuộc sống lao động, sinh hoạt và đời sống tinh thần, tình cảm của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng sông Mã. Trước đây, dân ca, dân vũ Đông Anh được trình diễn thường xuyên và gắn liền với Lễ hội Nghè Sâm. Tuy nhiên, trải qua nhiều biến thiên của thời gian, thăng trầm của lịch sử, nghè Sâm không còn, dân ca, dân vũ Đông Anh vì thế cũng không còn được đưa đến diễn ở lễ hội như trước kia. Chính vì vậy, dân ca, dân vũ Đông Anh dần bị mai một theo thời gian. Để lưu giữ lại ký ức về dân ca, dân vũ Đông Anh một số người am hiểu di sản này đã phải ghi chép, mô tả lại trong vở để khỏi quên.

Khoảng năm 2000, được sự giúp đỡ của Viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam, UBND huyện Đông Sơn cũ đã thực hiện dự án sưu tầm, nghiên cứu, khôi phục dân ca, dân vũ Đông Anh. Cũng may mắn là khi ấy một số người am hiểu còn nhớ được các trò diễn như vợ chồng ông Nguyễn Sỹ Lịch, bà Lê Thị Nghi; bà Nguyễn Thị Cốc... đã tích cực phối hợp với các đơn vị, địa phương để sưu tầm, nghiên cứu, khôi phục hệ thống trò diễn.

Dân ca, dân vũ Đông Anh được công nhận là DSVHPVT quốc gia, không chỉ khơi dậy niềm tự hào của cộng đồng người dân nơi đây, mà còn giúp di sản văn hóa có cơ hội được quan tâm, bảo vệ tốt hơn, nhận thức của các tầng lớp xã hội về bảo vệ và phát huy di sản văn hóa cũng được nâng cao hơn.

Bởi vậy, theo ông Tuất, để dân ca dân vũ Đông Anh ngày càng lan tỏa trong cộng đồng, lớp nghệ nhân chúng tôi không ngừng nỗ lực gìn giữ, thực hành, truyền dạy và quảng bá di sản trong đời sống. Nhiều năm qua, dân ca, dân vũ Đông Anh đã được đưa đi biểu diễn ở nhiều sự kiện lớn cả trong và ngoài tỉnh. Các nghệ nhân cũng phối hợp với các trường học trên địa bàn tổ chức giảng dạy kiến thức và kỹ năng thực hành một số trò diễn dân gian trong hệ thống dân ca, dân vũ Đông Anh cho giáo viên và học sinh. Định kỳ hằng năm, tổ chức từ 1 đến 2 cuộc thi tiểu phẩm văn nghệ dành cho lứa tuổi thiếu nhi, dựa trên các tích trò dân gian.

Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội phường Đông Sơn Hoàng Thị Huyền cho biết: "Dân ca, dân vũ Đông Anh sau khi được vinh danh là DSVHPVT quốc gia đã khẳng định được giá trị của di sản trong đời sống, đồng thời cũng góp phần hình thành các sản phẩm văn hóa, du lịch từ di sản, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Bởi vậy, chúng tôi đã thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp để phát huy giá trị di sản như chăm lo bồi dưỡng nghệ nhân và đào tạo các lớp nghệ nhân kế cận, tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy, lan tỏa di sản trong cộng đồng, tích cực phục dựng các không gian văn hóa thực hành di sản. Ngoài ra, trong quá trình phát huy giá trị di sản văn hóa, một số trò diễn vốn trước kia chỉ thực hành trong nghi lễ, đã được sân khấu hóa thành những tiết mục trong các cuộc thi, liên hoan, hội diễn, góp phần tạo nên sức sống cho dân ca và đáp ứng nhu cầu của công chúng đương đại".

Sau khi được công nhận DSVHPVT quốc gia vào năm 2023, nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ” làng Nhân Cao, xã Thiệu Quang ngày càng được lan tỏa và phát huy giá trị trong đời sống. Nghệ nhân Nguyễn Thị Thủy - người gắn bó với “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ” chia sẻ: "Đây là loại hình nghệ thuật khá đặc sắc và được biểu diễn trong lễ hội Ngư Võng phường. Trong đó, có 3 tiết mục hát và múa chèo chải cổ, 5 tiết mục hát múa đèn xếp chữ. Loại hình nghệ thuật dân gian này mang đậm màu sắc tín ngưỡng sông nước của cộng đồng làng Nhân Cao dâng lên các vị thần linh, tổ nghề".

Theo bà Thủy, sau khi di sản được vinh danh, các nghệ nhân và người dân làng Nhân Cao luôn gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị di sản bằng tâm huyết, tình cảm, trách nhiệm và với tất cả niềm tự hào. Đồng thời, không ngừng nỗ lực để quảng bá, giới thiệu di sản đến đông đảo người dân ở khắp mọi miền đất nước thông qua việc tham gia các hội thi, hội diễn. Ngoài ra, việc truyền dạy cho lớp trẻ cũng được chú trọng thực hiện.

Đến nay, không chỉ dân ca, dân vũ Đông Anh hay nghệ thuật trình diễn dân gian “Múa đèn xếp chữ và hát chèo chải cổ”, mà trên địa bàn tỉnh đã có nhiều di sản được vinh danh là DSVHPVT quốc gia như trò Xuân Phả, lễ hội Trò Chiềng, lễ hội Kin Chiêng Boọc Mạy, lễ hội Cầu Ngư, lễ hội đền Độc Cước... Phải khẳng định rằng, thời gian qua các cấp, ngành, địa phương trong tỉnh đã không ngừng nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ để phát huy giá trị di sản sau khi được vinh danh như tích cực bảo vệ, truyền dạy, đến quảng bá và phát triển du lịch văn hóa. Chú trọng đầu tư không gian di sản, đưa di sản vào đời sống, kết nối di sản và du lịch. Có chính sách đãi ngộ và tôn vinh các nghệ nhân văn hóa dân gian - những người “giữ lửa” và “truyền lửa”, quyết định việc tồn tại di sản văn hóa trong đời sống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác bảo tồn và phát huy các DSVHPVT quốc gia vẫn còn nhiều hạn chế, thách thức nhất là trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ. Bởi vậy, đòi hỏi hơn nữa sự chung tay của cộng đồng, chính quyền và các tổ chức liên quan, nhằm giữ gìn, phát huy, để di sản ngày càng tỏa sáng trong cộng đồng.

Bài và ảnh: Nguyễn Đạt