“Tinh hoa” dược liệu tại vùng núi Báo xã Biện Thượng

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, các mùa trong năm thay đổi nên có nước ta hệ thực vật vô cùng phong phú, đa dạng và độc đáo. Thực vật ở nước ta không chỉ được dùng làm lương thực cho con người mà còn là kho thuốc quý giá, tạo ra nguồn dược liệu rất đa dạng và hữu ích. Những dược liệu này được dùng trong Đông y từ xa xưa, đến nay vẫn được người dân rất tin tưởng sử dụng vì có nguồn gốc tự nhiên, tốt cho sức khỏe. Một trong số đó là cây sâm Báo.

Lá và hoa cây sâm Báo

Hiểu về cây sâm Báo

Chi Abelmoschus là một trong những chi thực vật chứa nhiều loài có khả năng cao phục vụ chăm sóc sức khỏe. Trên thế giới, chi Abelmoschus gồm khoảng 15 loài thực vật, có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới Châu Phi, Châu Á và miền bắc nước Úc.

Trong đó một số loài như A. manihot, A. crinitus, A. esculentus, A. moschatus... đã được nghiên cứu có tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn và trên các bệnh như đái tháo đường, viêm cầu thận mạn tính. Những phát hiện này đều được cho là có tiềm năng phát triển thành các dạng thuốc có khả năng điều trị bệnh. Ở Việt Nam, chi Abelmoschus có 5 loài, trong đó loài A. sagittifolius được coi là loài đặc hữu ở Việt Nam với tên gọi sâm Báo.

Sâm Báo thuộc chi Abelmoschus, họ Bông (Malvaceae). Rễ loài cây này trong y học cổ truyền được sử dụng như một vị thuốc bổ cho cơ thể, dùng khi cơ thể suy nhược, kém ăn, kém ngủ, thần kinh suy nhược... rễ, lá có tác dụng tư âm thanh nhiệt, bài nung bạt độc, dùng chữa lao phổi, ho do phổi khô, sản hậu tiện bí, thần kinh suy nhược, mụn nhọt sưng lở. Tuy nhiên hiện nay vẫn chưa có những nghiên cứu đầy đủ để chứng minh những công dụng của loài cây này.

Bên cạnh đó, đặc điểm thực vật học và thành phần dược liệu theo tiêu chuẩn của Dược điển Việt Nam của loài cây này còn chưa được nghiên cứu và mô tả chi tiết. Vì thế, việc “Nghiên cứu đặc điểm thực vật và đánh giá sơ bộ chất lượng dược liệu loài sâm Báo ở xã Biện Thượng, tỉnh Thanh Hóa” với mục tiêu mô tả một số đặc điểm thực vật của loài sâm Báo; đánh giá sơ bộ chất lượng dược liệu sâm Báo theo các chỉ tiêu trong Dược điển Việt Nam V đã được thực hiện. Những kết quả thu được là dẫn liệu bổ sung cho các mô tả về loài sâm Báo, đồng thời đây cũng là dẫn liệu khoa học phục vụ công tác chuẩn hóa dược liệu, tạo tiền đề cho việc phát triển sâm Báo ở Thanh Hóa nói riêng và Việt Nam nói chung.

Sâm Báo ra hoa quả hàng năm, mùa hoa quả tập trung từ tháng 6 đến tháng 8. Quả nang, hình thoi, hình bầu dục hay thuôn dài, thường có chóp nhọn, khi chín mở ở lưng thành 5 mảnh quả, có lông cứng...

Có thể trồng sâm Báo bằng hạt, sau 1 đến 3 năm thì cho thu hoạch. Bên cạnh trồng hạt, có thể trồng Sâm Báo bằng đầu củ (sau khi thu hoạch rễ củ, bỏ thân, cắt lấy phần đầu củ làm giống. Cây Sâm Báo ưa sáng, khả năng chịu hạn cao, thích nghi được với loại đất như đất mùn trên núi.

Sâm Báo thân bụi nhỏ, cao 0,3 - 0,5 m; có loài rễ phát triển thành củ. Lá hình tim hay mũi giáo; chóp lá tù tròn; thường có lông nhám, hiếm khi nhẵn; cuống lá dài, có lông.

Cụm hoa thường đơn độc ở nách lá hay chùm ở đỉnh cành, nhiều khi phát hoa dày ở đỉnh cành tạo chùm giả. Hoa to, thường màu vàng, hiếm khi màu đỏ, có thể đổi màu tùy theo thời gian hoa nở. Đài phụ thường nhiều, hình dải, hình mũi giáo, hay hình trứng rộng, có lông dày đặc. Đài hình mo, chóp có 5 răng rất nhỏ, có khi gần như nguyên, có lông màu vàng phủ dày, thường sớm rụng. Cánh hoa 5, hình trứng hay hình bầu dục, có 5 nhị, ống chỉ nhị ngắn hơn tràng, không lông, các bao phấn bao phủ từ gốc đến ngọn của ống chỉ nhị.

Quả nang, hình thoi, hình bầu dục hay thuôn dài, thường có chóp nhọn, khi chín nở ở lưng thành 5 mảnh quả, có lông cứng. Hạt hình thận hay hình cầu, thường nhẵn.

Cây sâm Báo trồng ở vùng núi Báo xã Biện Thượng tỉnh Thanh Hóa

“Tinh hoa” từ đất mẹ

Thân rễ của loài sâm Báo có thể ăn được trong một thời gian dài mà không gây hại. Loài này được sử dụng để điều trị suy nhược thần kinh, chóng mặt, viêm phế quản, rối loạn kinh nguyệt, đau ở thắt lưng và thấp hơn chi, các cơn đau dạ dày, tiêu chảy. Sâm Báo có vị ngọt nhạt, có chất nhầy, tính bình; có tác dụng bổ mát, nhuận phế, dưỡng tâm, sinh tân dịch; sao với gạo thì tính ấm bổ tỳ vị, giúp tiêu hoá, tăng sinh lực. Vì thế, trong y học cổ truyền sâm Báo được xem là vị thuốc quý.

Các nghiên cứu về thành phần hóa học và tác động dược lý của sâm Báo ở Việt Nam chưa nhiều. Tuy nhiên, đã có những nghiên cứu tìm thấy các hoạt chất có hoạt tính sinh học trong sâm Báo.

Theo nghiên cứu của Đào Thị Vui, trong rễ sâm Báo có các nhóm hợp chất coumarin, flavonoid, đường khử, chất nhầy, acid amin, acid hữu cơ...

Hiện nay, trên thị trường sâm Báo đã có mặt trong các sản phẩm trà thanh lọc cơ thể, nước sâm Báo, rượu sâm Báo, sản phẩm nước tinh chất sâm Báo... Hầu hết các sản phẩm này giúp hỗ trợ tăng cường sức đề kháng, hỗ trợ hệ thần kinh, giảm mệt mỏi, thanh lọc cơ thể... Như vậy, có thể thấy trong sâm Báo có nhiều các hợp chất sinh học tốt. Những hợp chất tốt ấy không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe mà còn nhiều tiềm năng phát triển trong lĩnh vực dược phẩm. Tuy nhiên, những hợp chất này cần được nghiên cứu nhiều hơn để có thể dễ dàng tiếp cận và phát triển.

Năm 2024, viện Di truyền Nông nghiệp phối hợp với viện Dược liệu (Bộ Y tế) đã phân tích một số thành phần dược tính trong củ sâm Báo được lấy mẫu tại núi Báo xã Biện Thượng, tỉnh Thanh Hóa. Kết quả cho thấy, sâm Báo cũng như một số loại sâm khác có các chất như saponin, flavonoid, đường khử, acid amin và acid hữu cơ... Đặc biệt, sâm Báo còn có 02 chất có hàm lượng khá cao trong thành phần, tạo sự khác biệt với nhiều loài sâm khác. Đó là chất spocolectin (dẫn chất của coumarin) và chất nhầy.

Chất coumarin (cumarin) là nhóm hợp chất tự nhiên, được xem là dẫn xuất lacton của axit octo-hydroxi xinamic. Đến nay đã xác định được khoảng 600 chất. Coumarin được dùng để làm thuốc chống đông máu. Ngoài ra một số Coumarin có tác dụng làm giãn động mạch vành và mạch ngoại vi, có tác dụng chống co thắt. Một số chất có tác dụng ức chế sinh trưởng thực vật...

Coumarin glycozit có tác dụng chống nấm, chống khối u, chống đông máu, chống virut HIV, chống cao huyết áp, chống loạn nhịp tim, chống loãng xương, giảm đau, ngăn ngừa bệnh suyễn và sát trùng... chúng được sử dụng nhiều làm thuốc giãn mạch vành, chống co thắt, chống lao. Các xeton ap-không no là những hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý như kháng khuẩn, kháng nấm, chống ung thư, diệt cỏ dại và trừ sâu...

Coumarin có giá trị y tế lâm sàng, như một công cụ điều chỉnh phù nề; có mùi hương thơm nên được sử dụng trong kỹ nghệ nước hoa; Chất tăng cường hương thơm trong thuốc lá và một số đồ uống có cồn; Làm phụ gia thực phẩm có hương vị.

Đặc biệt, trong củ sâm Báo có chất spocolectin (dẫn chất của coumarin) có tác dụng giãn mạch, tăng trương lực cơ tim, trừ đàm và kháng trực khuẩn. Đây cũng là một chất quan trọng, làm điểm nhấn cho giá trị y dược của cây sâm Báo.

Chất nhầy là một chất làm nên sự khác biệt giữa sâm Báo và một số sâm khác (sâm Bố Chính). Chất nhầy có tác dụng chống loét dạ dày, bảo vệ dạ dày và hồi phục loét dạ dày; Làm trung hòa acid dịch vị nhẹ. Cơ chế chống loét dạ dày của sâm Báo trung hòa acid dịch vị, bảo vệ niêm mạc dạ dày thông qua tác dụng bao niêm mạc và kích thích dạ dày tiết ra chất nhầy, tăng cường tái tạo niêm mạc và ức chế sự phát triển của vi khuẩn HP (Helicobacter pylori).

Cây sâm Báo trồng trên vùng đất Biện Thượng

Để làm rõ đặc thù chất lượng của sâm Báo, tiến hành so sánh giá trị trung bình các chỉ tiêu chất lượng sâm Báo trồng tại núi Báo (xã Biện Thượng) tỉnh Thanh Hóa với mẫu sâm Báo trồng ở một số địa phương khác. Kết quả so sánh cho thấy, mẫu củ sâm Báo trồng ở Biện Thượng có hàm lượng scopolectin(%); saponin tổng số có sự khác biệt rõ ràng so với mẫu củ sâm Báo trồng ở nơi khác. Đây là phần hoạt chất quyết định giá trị y dược của loài A. sagittifolius.

Sau từ 1 đến 3 năm trồng sâm Báo sẽ cho thu hoạch.

Từ thực tế tìm hiểu và nghiên cứu, có thể khẳng định cây sâm Báo, sâm Báo trồng ở núi Báo xã Biện Thượng tỉnh Thanh Hóa nói riêng là một loại dược liệu quý hiếm. Chất lượng và dược tính của sâm Báo có ảnh hưởng rất lớn bởi yếu tố đất đai, dinh dưỡng trong đất, khí hậu và tập quán canh tác của người dân địa phương.

Sâm Báo có giá trị kinh tế cao, khả năng phát triển với quy mô lớn nếu được đầu tư đúng hướng. Việc mở rộng vùng nguyên liệu để cung cấp cho một số nhà máy chế biến dược liệu cũng cần thiết.

Đồng Thị Kim Cúc - Nguyễn Thị Phương - Phạm Thị Minh Hiền

(Viện Di truyền Nông nghiệp, Viện Dược liệu)