Thư gia Vạn Ninh Đường: “Trăm năm còn lại chút này...”

Đứng trước hiên nhà thờ của dòng họ Lê Mai tại thôn Đồng Lạc (xã Hoằng Lộc) câu thơ “Trăm năm còn lại chút này...” cứ bâng khuâng dội về trong tâm trí tôi. Cái “chút này” ở đất học Hoằng Hóa chính là Thư gia Vạn Ninh Đường, một tủ sách cổ Hán - Nôm độc nhất vô nhị xứ Thanh, nơi đang lưu giữ gần 600 pho sách quý có tuổi đời nhiều thế kỷ.

Ông Lê Mai Hùng trong không gian Thư gia Vạn Ninh Đường.

Không gian cổ kính bên trong nhà thờ họ Lê Mai hiện lên qua vẻ u trầm của những bức hoành phi, câu đối cũ; bộ trường kỷ in màu thời gian; hòm sách gỗ cùng nghiên mực, bút lông xếp ngăn nắp. Giữa bầu không khí ấy, tôi như nghe thấy tiếng trẻ thơ ê a học bài “nhân chi sơ, tính bản thiện”, lại như thấy hiện ra cảnh trống dong cờ mở, “võng anh đi trước, võng nàng theo sau” trong ngày vinh quy bái tổ của các bậc tiền nhân đã ngày đêm miệt mài với nghiệp bút nghiên.

Ý nghĩa của cái tên “Vạn Ninh Đường” là mong ước về một gia tộc an yên, bền vững qua muôn đời. Có lẽ nhờ vậy mà tủ sách đã được 6 thế hệ lặng lẽ tiếp nối, gìn giữ suốt hơn 150 năm qua. Ông Lê Mai Hùng, người đang trực tiếp trông nom thư gia chia sẻ: Di sản này bắt đầu từ cụ tổ Lê Mai Bình, một bậc nho học đã dồn hết gia sản mua sách. Qua các đời sau, tủ sách cứ lớn dần theo chí hướng của mỗi người: từ ông Lê Mai Lễ nối nghiệp đèn sách của cha, đến ông Lê Mai Đăng (đời thứ ba) bổ sung thêm các bộ y thư cổ. Đến đời thứ tư, cụ Lê Mai Quảng trước khi nhắm mắt đã đau đáu dặn con: “Con ơi nhà tàng thư là nhà có đức, nhà tàng thư là nhà có công, con quyết giữ lấy. Cha chẳng có gì để lại cho con, chỉ có các hòm sách, con gắng giữ gìn”. Lời di huấn ấy găm chặt vào tâm khảm nhà giáo Lê Mai Bửu (đời thứ năm), để rồi sau mấy mươi năm gìn giữ, ông lại trao chiếc chìa khóa tủ gỗ cho con trai mình là ông Lê Mai Hùng tiếp tục gánh vác.

Thư gia Vạn Ninh Đường thực sự là một bảo tàng thu nhỏ với hơn 600 cuốn sách cổ đủ các thể loại từ Văn, Sử, Triết, Địa chí, Giáo dục và Y học cổ truyền Phương Đông. Hơn 60% số sách được in bằng chữ Hán, số còn lại là sách Việt Nam viết bằng chữ Nôm. Giá trị bậc nhất phải kể đến cuốn Kim Vân Kiều quảng tập truyện, in năm Giáp Thìn dưới đời vua Thành Thái. Đây là một trong mười văn bản Truyện Kiều cổ có giá trị nhất tại Việt Nam, từng được các nhà nghiên cứu chụp ảnh, dịch thuật năm 2007. Hay cuốn Tam quốc diễn ca bằng chữ Nôm in năm Nhâm Tuất triều Khải Định. Bên cạnh đó còn có nhiều tập sách quý viết về lịch sử phong tục địa phương như Hoằng Hóa địa đồ, Địa chí Lôi Dương, hay cuốn Lã Đường Di Cảo có niên đại cổ nhất từ thế kỷ XVII. Chiếm số lượng lớn nhất là gần 300 cuốn sách cổ viết về Y học cổ truyền Phương Đông, ghi lại hàng ngàn bài thuốc nam và phương pháp chữa bệnh quý giá.

Ngồi bên bộ trường kỷ, ông Lê Mai Hùng bùi ngùi kể lại hành trình giữ sách đầy gian truân của ông cha mình. Ông bảo, vào những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi bom đạn dội xuống đất Hoằng Hóa và nhiều người vì sợ “mang họa” đã đem đốt bỏ sách Hán Nôm, thì cha và ông nội ông lại âm thầm đào hầm sâu trong lòng đất, vãi vôi bột xung quanh chống ẩm rồi đưa toàn bộ hòm sách xuống giấu, quyết không để bom đạn hay kẻ thù cướp đi một trang di sản. Hòa bình lập lại, cha mẹ ông lại bước vào cuộc chiến mới với thời tiết khắc nghiệt. Ông Hùng nhớ lại, thời gian đầu chưa có kinh nghiệm, cứ nắng lên là cha ông lại mang sách ra phơi, sau mới biết giấy sáp gặp nắng to sẽ giòn nát, bay mực nên lại lụi cụi chuyển sang phơi trong bóng râm. Góp sức vào hành trình ấy, mẹ ông hằng ngày đều tỉ mẩn bọc lót, cất khóa tủ kỹ càng. Thế nhưng, sức người có hạn mà thời gian thì tàn nhẫn, phương pháp bảo quản thủ công bằng vôi bột và tủ gỗ của cha mẹ ông vẫn không thể ngăn nổi sự tàn phá của độ ẩm và mối mọt. Theo lời ông Lê Mai Hùng, hiện nay hơn 70% số sách trong Thư gia Vạn Ninh Đường đã có dấu hiệu xuống cấp nghiêm trọng, gáy sách bục rời, nhiều trang bị mọt đục loang lổ. Thậm chí, có hơn 20 cuốn sách quý đã bị mục nát hoàn toàn, nay chỉ còn là những mẩu giấy vụn được bọc kỹ trong báo cũ như hoài niệm đau xót.

Đã từng có rất nhiều tay buôn đồ cổ tìm đến Thư gia Vạn Ninh Đường ngỏ ý mua lại với giá cao, nhưng gia đình đều lắc đầu từ chối. Ông Hùng nói, tiền bạc có thể mua được nhiều thứ, nhưng không mua được tâm nguyện mà tổ tiên gửi gắm trên từng trang giấy. Nỗi trăn trở lớn nhất của gia đình hiện nay là làm sao để kho tri thức này được các nhà khoa học, các cơ quan văn hóa kịp thời vào cuộc khai thác, số hóa và bảo tồn. Hiện có gần 300 cuốn sách y học cổ truyền với nhiều bài thuốc độc nhất vô nhị vẫn đang phải “ngủ yên” trong tủ gỗ. Biết đâu, trong chồng sách ấy có những phương thuốc cứu người mà y học hiện đại ngày nay đang tìm kiếm?

Rời thư gia Vạn Ninh Đường khi bóng nắng đổ dài trên mái ngói rêu phong, câu thơ của đại thi hào Nguyễn Du cứ ám ảnh mãi trong tâm trí tôi: “Thác là thể phách, còn là tinh anh”. Tinh anh của tiền nhân nằm cả ở đây, trong những trang sách ngả màu thời gian. Nếu không kịp thời quan tâm bảo tồn ở cấp cao hơn thì e rằng theo thời gian “chút này” của trăm năm dâu bể cũng khó mà giữ gìn nguyên vẹn, rồi để lại khoảng trống hoang hoải đầy nuối tiếc cho hậu thế mai sau.

Bài và ảnh: Minh Quyên