Sản phẩm OCOP “trợ lực” cho văn hóa, du lịch vùng cao

Giữa những bản làng vùng cao xứ Thanh, nhiều sản vật quen thuộc của đồng bào hôm nay đang bước ra thị trường bằng một diện mạo mới. Từ tấm thổ cẩm của người Thái, hũ muối mắc khẻn đến kẹo nhãn Châu Lang... mỗi sản phẩm OCOP không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn kể câu chuyện văn hóa của núi rừng và con người miền sơn cước.

Nghề dệt thổ cẩm ở thôn Lặn Ngoài, xã Pù Luông trở thành điểm nhấn thu hút du khách.

Trong nhiều yếu tố tạo nên sức hút cho du lịch cộng đồng Pù Luông, nét văn hóa của đồng bào Thái luôn là điều khiến du khách ấn tượng. Và giữa những nếp nhà sàn nép mình bên sườn núi, nghề dệt thổ cẩm ở thôn Lặn Ngoài, xã Pù Luông vẫn lặng lẽ giữ cho mình một chỗ đứng riêng. Đến Pù Luông hỏi làng dệt thổ cẩm, nhiều người sẽ chỉ ngay đến thôn Lặn Ngoài. Những sản phẩm nơi đây từ lâu không còn chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt của bà con, mà đã trở thành địa chỉ bán hàng lưu niệm được nhiều du khách tìm mua.

Nghề dệt thổ cẩm ở thôn Lặn Ngoài xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVIII. Năm 2021, thôn được công nhận làng nghề truyền thống. Với người phụ nữ Thái nơi đây, nghề dệt không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là cách giữ gìn nét văn hóa của cha ông. Theo các già làng kể lại, thì từ nhỏ, các bé gái đã được mẹ, được bà dạy cách se sợi, dệt vải, thêu thùa. Trước khi lấy chồng, người con gái Thái phải tự tay chuẩn bị chăn, đệm, váy áo mang về nhà chồng. Vì thế, từng khung cửi trong mỗi gia đình không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn giữ nếp nhà, giữ ký ức văn hóa của cộng đồng.

Để dệt nên một tấm thổ cẩm đẹp phải trải qua rất nhiều công đoạn tỉ mỉ. Từ trồng bông, se sợi đến nhuộm màu đều làm thủ công. Người dân vào rừng tìm lá, vỏ cây, rễ cây để tạo màu tự nhiên cho sợi. Sau khi ngâm, phơi đủ độ săn chắc, sợi mới được đưa lên khung cửi. Khó nhất vẫn là tạo hoa văn. Mỗi họa tiết như hình hoa tám cánh, quả trám, chim muông hay cỏ cây đều mang ý nghĩa riêng, phản ánh đời sống gần gũi với thiên nhiên của người Thái. Anh Lò Văn Thực, người dân ở làng nghề chia sẻ: “Để dệt được một tấm vải đẹp cần sự kiên trì và khéo léo. Từ việc tìm cây nhuộm màu đến lúc dệt thành vải đều làm thủ công. Mỗi loại cây cho một gam màu khác nhau, phối lại mới tạo nên sắc độ đẹp mắt cho tấm thổ cẩm”.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng Pù Luông, nghề dệt ở thôn Lặn Ngoài cũng được biết đến nhiều hơn. Nhiều du khách, đặc biệt là khách nước ngoài thích thú khi được tận mắt xem người dân dệt vải, tự tay thử ngồi bên khung cửi để chụp ảnh, hay chọn mua khăn, túi, đệm ghế mang đậm họa tiết vùng cao. Hiện làng nghề có 86 hộ tham gia dệt thổ cẩm, với 120 lao động, tạo thu nhập khoảng 6 đến 7 triệu đồng/người/tháng. Sản phẩm cũng ngày càng đa dạng, từ khăn, mũ, túi, gối đến đồ trang trí phục vụ du lịch.

Ông Hà Văn Tung, Trưởng Phòng Kinh tế xã Pù Luông, cho biết: "Địa phương đang phát triển mô hình du lịch cộng đồng gắn với nghề dệt truyền thống. Du khách đến đây không chỉ tham quan mà còn được trải nghiệm dệt vải, tham gia lễ hội, thưởng thức món ăn bản địa. Đặc biệt, năm 2024, khăn thổ cẩm Mường Khoòng được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh".

Không chỉ ở Pù Luông, nhiều sản vật vùng cao khác cũng đang dần trở thành “đại diện văn hóa” cho địa phương. Ở bản Vặn, xã Yên Thắng, chị Hà Thị Xem lại chọn cách đưa hương vị núi rừng vào sản phẩm OCOP bằng “Muối mắc khẻn Mường Đeng”. Những nguyên liệu quen thuộc như mắc khẻn, hạt dổi, muối rang, lá chanh, ớt... được phối trộn theo công thức riêng rồi đóng gói bài bản, có truy xuất nguồn gốc. Mỗi hũ muối mang theo vị cay thơm đặc trưng của núi rừng và cả câu chuyện đời sống của người Thái đen nơi đây. Từ một sản phẩm làm ra để dùng trong gia đình, “Muối mắc khẻn Mường Đeng” đã trở thành sản phẩm OCOP 3 sao đầu tiên của xã Yên Thắng. Ông Vũ Văn Vinh, Chủ tịch UBND xã Yên Thắng khẳng định: “Mỗi sản phẩm OCOP không chỉ tạo giá trị kinh tế mà còn góp phần quảng bá văn hóa đặc trưng của người Thái đen địa phương”.

Còn ở xã Linh Sơn, kẹo nhãn Châu Lang đang dần trở thành thức quà quen thuộc với nhiều du khách khi đến thác Ma Hao hay bản Năng Cát. Loại kẹo truyền thống này được làm từ nếp nương, nếp cái hoa vàng, trứng gà, vừng... Từ khâu chọn nguyên liệu, xay bột, tạo hình đến chiên kẹo đều được làm cẩn thận. Những viên kẹo vàng ruộm, giòn tan mang theo hương thơm đặc trưng của vùng cao. Năm 2022, kẹo nhãn Châu Lang được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Từ món quà quê dân dã, sản phẩm giờ đây đã có mặt tại nhiều cửa hàng, siêu thị và trở thành đặc sản du khách tìm mua sau mỗi chuyến đi.

Nhiều sản phẩm OCOP vùng cao hôm nay không chỉ dừng lại ở giá trị hàng hóa. Đằng sau mỗi sản phẩm là câu chuyện văn hóa, là nghề truyền thống được bà con gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tỉnh và các địa phương miền núi cũng đang tập trung đẩy mạnh quảng bá du lịch cộng đồng, kết nối các sản phẩm OCOP với điểm đến du lịch, xây dựng tour trải nghiệm tại các bản làng.

Từ những tấm thổ cẩm ở Pù Luông, hũ muối mắc khẻn ở Yên Thắng đến kẹo nhãn Châu Lang,... sản phẩm OCOP đang góp phần giúp người dân vùng cao nâng cao thu nhập ngay trên quê hương mình. Quan trọng hơn, đó cũng là cách để những giá trị văn hóa bản địa, những ngành nghề truyền thống được tiếp tục, giữ gìn và lan tỏa giữa nhịp sống hôm nay.

Bài và ảnh: Đình Giang