Phát sinh rác thải và bài toán thu gom, xử lý

Quá trình phát triển và đô thị hóa nhanh chóng đã mang lại những hiệu ứng tích cực trong nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, song cũng tạo ra không ít áp lực về môi trường. Mỗi ngày trôi qua, có hàng nghìn tấn chất thải sinh hoạt, công nghiệp, y tế phát sinh, tạo áp lực lớn lên môi trường sống. Dù các cơ quan chức năng và cộng đồng đã có nhiều nỗ lực, nhưng hệ thống thu gom và công nghệ xử lý rác thải hiện tại của tỉnh vẫn rơi vào tình trạng quá tải.

Một góc Nhà máy xử lý rác thải Đông Nam, phường Đông Quang.

Mỗi ngày, xã Thiệu Hóa phát sinh khoảng 36,06 tấn chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH). Mặc dù tỷ lệ thu gom, vận chuyển, xử lý đạt khoảng 96%, song vẫn còn khoảng 2,2 tấn rác/ngày chưa được thu gom. Trong khi đó, trên địa bàn không có khu xử lý rác thải tập trung, phải phụ thuộc vào các đơn vị thu gom hoặc xử lý tạm tại 2 bãi rác Đồng Thái Mau (3.000m2) và Đồng Màu (5.000m2) bằng hình thức chôn lấp, đốt thủ công, gây nguy cơ ô nhiễm môi trường và không còn phù hợp với quy định. Đây cũng là thực trạng chung ở nhiều địa phương trong tỉnh, nhất là ở các khu vực đô thị, đông dân cư, khu du lịch.

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong năm 2025, tổng lượng CTRSH phát sinh trên địa bàn tỉnh khoảng 920.178,25 tấn (tương đương 2.521,04 tấn/ngày). Lượng CTRSH phát sinh có sự khác biệt rõ rệt giữa các khu vực đô thị và nông thôn. Tại khu vực đô thị, mức phát sinh trung bình khoảng 1,2 kg/người/ngày (chủ yếu tập trung tại các trung tâm đô thị và khu vực phát triển dịch vụ, du lịch). Một số địa phương có lượng CTRSH phát sinh cao như: Phường Hạc Thành (khoảng 187 tấn/ngày); phường Sầm Sơn (khoảng 99,87 tấn/ngày); phường Quảng Phú (khoảng 62 tấn/ngày). Đây là các khu vực có mật độ dân cư cao, hoạt động thương mại - dịch vụ phát triển mạnh nên lượng CTRSH phát sinh lớn. Khu vực nông thôn, mức phát sinh trung bình khoảng 0,5 - 0,8 kg/người/ngày; lượng CTRSH phát sinh thấp hơn nhiều so với khu vực đô thị, điển hình: Nông Cống (khoảng 30 tấn/ngày); Hoằng Hóa (khoảng 27 tấn/ngày); Mường Lát (khoảng 2,38 tấn/ngày); Pù Nhi (khoảng 2,07 tấn/ngày); Mường Lý (khoảng 2,06 tấn/ngày)...

Tỷ lệ thu gom và xử lý CTRSH toàn tỉnh đã có sự chuyển biến tích cực qua từng năm. Ví như năm 2021, tỷ lệ thu gom đạt 88,99%; năm 2022 đạt 89,02%; năm 2023 đạt 91,80%; năm 2024 là 91,20%; năm 2025, đạt mức cao nhất là 93,68%. Trong đó khu vực đô thị có tỷ lệ thu gom bình quân cao nhất toàn tỉnh. Hầu hết các phường như Hạc Thành, Quảng Phú, Đông Quang, Hàm Rồng đều đạt 99%; các phường khác như Sầm Sơn, Bỉm Sơn hay Nghi Sơn cũng duy trì mức thu gom từ 94 - 97%. Khu vực nông thôn tỷ lệ thu gom thường dao động ổn định từ 90% đến 98%, một số xã điển hình như Hoằng Hóa đạt 98%, Yên Định đạt 98%... Riêng khu vực miền núi có tỷ lệ thu gom CTRSH thấp nhất, thường chỉ dao động từ 70 - 82%.

Do lượng rác thải phát sinh hằng ngày ở các địa phương lớn, trong khi hạ tầng xử lý theo công nghệ hiện đại còn hạn chế nên tỷ lệ CTRSH xử lý bằng hình thức chôn lấp trên địa bàn tỉnh vẫn ở mức cao. Theo thống kê của ngành chức năng, tại phường Hạc Thành, tỷ lệ CTRSH xử lý bằng hình thức chôn lấp trong năm 2025 chiếm 74,70%; tại phường Sầm Sơn và Nam Sầm Sơn con số này lên tới trên 85%... Tỷ lệ chôn lấp cao dẫn đến một số bãi rác đã quá tải như, bãi rác thải Trung Sơn tại phường Sầm Sơn, bãi rác thải núi Voi tại phường Bỉm Sơn. Trong khi đó, phần lớn các bãi chôn lấp hiện đang tiếp nhận CTRSH chưa được phân loại tại nguồn, có thành phần hữu cơ cao nên tính ổn định thấp, chiếm nhiều diện tích đất, phát sinh lượng lớn nước rỉ rác; nhiều bãi chôn lấp không hợp vệ sinh đã, đang là nguồn gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe, hoạt động sản xuất của cộng đồng...

Trước thực trạng trên, tỉnh và ngành chức năng cũng như các địa phương đang tích cực triển khai các giải pháp, từng bước nâng cao hiệu quả quản lý và xử lý CTRSH. Trong đó có việc tập trung đẩy nhanh tiến độ đầu tư xây dựng thêm các nhà máy, khu xử lý CTRSH như: Dự án Nhà máy đốt rác phát điện tại phường Bỉm Sơn; Dự án Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt Quảng Minh tại phường Nam Sầm Sơn; Dự án Khu xử lý chất thải Nghi Sơn tại xã Trường Lâm (giai đoạn 2); Dự án Khu xử lý chất thải tập trung cấp vùng tại xã Sao Vàng... Các dự án này đều có công suất hoạt động lớn và có khả năng xử lý rác thải liên vùng.

Việc đầu tư xây dựng các nhà máy xử lý rác thải là rất cần thiết và cấp bách, tuy nhiên, đến thời điểm này các dự án trên vẫn chưa đưa vào hoạt động hoặc chậm tiến độ so với kế hoạch đề ra. Mục tiêu sớm đưa các dự án đi vào vận hành đang được tỉnh và ngành chức năng vào cuộc chỉ đạo quyết liệt. Như đối với Dự án Khu xử lý chất thải tập trung cấp vùng tại xã Sao Vàng, UBND tỉnh Thanh Hóa yêu cầu ngành chức năng và các đơn vị liên quan phải lựa chọn được nhà đầu tư dự án trong tháng 7/2026. Ngay khi lựa chọn được nhà đầu tư, phấn đấu đưa dự án vào vận hành sau 20 tháng thi công...

Cùng với sự vào cuộc của cấp ủy, chính quyền, ngành chức năng, rất cần những hành động cụ thể, thiết thực từ mỗi tổ chức, cá nhân như: làm tốt việc phân loại, xử lý rác hữu cơ tại nơi phát sinh; hạn chế sử dụng các sản phẩm nhựa dùng một lần và túi nilon khó phân hủy; trồng cây cải thiện không gian xanh; sử dụng năng lượng sạch và tham gia tích cực các hoạt động cộng đồng bảo vệ môi trường... để bài toán phát sinh CTRSH gắn với thu gom, xử lý triệt để sớm có lời giải, góp phần bảo vệ môi trường, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Bài và ảnh: Phong Sắc