Nghè Cáy - dấu xưa miền biển

Cách vùng biển Xuân Phụ (xã Hoằng Thanh) không xa, nghè Cáy nằm nép mình trong một con ngõ nhỏ, giữa cộng đồng dân cư ôn hòa, chất phác. Ngoài kia là biển, là nhịp sống của những người dân gắn bó với nghề biển. Còn ở đây, trong không gian trầm lắng của một di tích, những câu chuyện về đất và người vẫn được gìn giữ, lưu truyền.

Nghè Cáy - biểu tượng đẹp trong đời sống văn hóa tâm linh trên vùng đất biển Hoằng Thanh.

Cái tên nghè Cáy nghe mộc mạc như đời sống của người làng biển. Theo các cụ cao niên, xưa kia, nghè nằm liền kề một bãi cáy lớn, nơi Nhân dân trong vùng và các xã vùng ven biển thường tập trung về bắt cáy nên người dân quen gọi là nghè Cáy - cái tên trở thành một phần ký ức của làng. Qua những thăng trầm, biến động của lịch sử, những dấu ấn nguyên bản về kiến trúc, nghệ thuật và ý niệm tâm linh gắn với thời đại đã thay đổi theo thời gian. Song, nghè vẫn giữ một vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa - tâm linh của người dân địa phương.

Nghè Cáy thờ Sát Hải đại vương Hoàng Tá Thốn; phối thờ Tứ vị đại vương, Đức Thánh đại giang và sáu vị Thành hoàng làng gồm các cụ: Đỗ Hữu Khanh, Lê Quang Hạ, Đàm Bằng Trỏi, Phạm Bá Oanh, Lê Cao Cảnh và Cao Văn Hoạch.

Nhắc đến Sát Hải đại vương Hoàng Tá Thốn là nhắc đến một vị tướng thủy quân có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông lần thứ hai và thứ ba.

Thuở nhỏ, Hoàng Tá Thốn có sức khỏe hơn người, yêu thích võ nghệ, vật giỏi, tài bơi lội. Khi đất nước bị quân Nguyên Mông xâm lược, ông rời quê hương, gia nhập quân đội nhà Trần. Với tài năng quân sự xuất sắc, đặc biệt là khả năng tác chiến đường thủy, ông được Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn tin tưởng giao chỉ huy đội thủy binh thiện chiến.

Lần theo sử cũ, năm Mậu Tý (1288), khi đoàn thuyền của Ô Mã Nhi tiến vào sông Bạch Đằng, nhân lúc nước lớn, thủy quân nhà Trần tràn ra giao chiến rồi giả thua, chạy dẫn địch vào sâu bên trong sông Bạch Đằng. Cùng với các cánh quân khác, đạo thủy binh của Hoàng Tá Thốn đã mai phục từ trước đổ ra xung trận, gây cho địch những thiệt hại to lớn, góp phần làm nên chiến thắng Bạch Đằng vang dội.

Những năm cuối đời, do tuổi cao, Hoàng Tá Thốn được triệu về kinh để làm việc ở Nội gia thư. Một lần đi tuần thú đường biển từ Bắc vào Nam đến Cửa Trào (Thanh Hóa), ông lâm bệnh rồi qua đời. Để tỏ lòng thành kính, biết ơn, Nhân dân vùng cửa Trào lập đền thờ Sát Hải đại vương Hoàng Tá Thốn.

Cùng với Sát Hải đại vương Hoàng Tá Thốn, sáu vị Thành hoàng được thờ phụng là những người có công khai ấp, lập làng và là ông tổ của các dòng họ lớn trong làng. Như cụ Đề Khanh, sinh ra ở xóm Cui, làng Tần Hỷ, tổng Chi Nê, nay là xã Đông Thành. Ông là người có công khai khẩn, mở mang bờ cõi vùng đất Bằng Trì xưa, nay là nơi nghè Cáy tọa lạc. Ông tú tài Lê Quang Hạ sinh ra tại làng Vĩnh Trị, tổng Từ Quang, nay là phường Nguyệt Viên, di cư về tiếp quản và lập nghiệp tại làng Bằng Trì, phát triển dòng họ Lê Quang... Do đó, nghè Cáy không chỉ là điểm sinh hoạt văn hóa - tâm linh mà như một pho sử của làng, nơi lịch sử được kể lại bằng những câu chuyện xoay quanh cuộc đời và sự nghiệp của các nhân vật chí tiêu biểu, được truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.

Rằm tháng giêng là ngày “chính lễ” tại di tích nghè Cáy. Nhân dân trong vùng và khách thập phương tụ họp về đây để tế lễ, cầu an theo tín ngưỡng dân gian. Những nghi lễ ấy nối tiếp một đời sống tín ngưỡng đã có từ lâu, đồng thời giữ cho giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Từ nghè Cáy, men theo đường bờ biển, nghe tiếng sóng vỗ bờ, hòa mình vào nhịp sống ngư dân và lắng nghe chuyện kể về các vị thần có công hộ quốc, an dân được thờ phụng, du khách có thể hiểu thêm về nét đẹp của đất và người Hoằng Thanh. Phía sau cái tên mộc mạc của nghè là câu chuyện của cả một vùng đất, đời người. Chừng đó cũng đủ để mỗi người khi về với Hoằng Thanh dừng lại lâu hơn ở một di tích trước khi tiếp tục hành trình về phía biển.

Bài và ảnh: Hoàng Linh