“Mở đất” tìm ký ức về Đàn tế Nam Giao

Ẩn sâu dưới những tầng đất của miền Tây Đô giàu trầm tích lịch sử- văn hóa, dấu tích Đàn tế Nam Giao thời Hồ đang dần hé lộ qua 5 đợt khai quật khảo cổ. Những phát hiện mới từng bước làm rõ quy mô, cấu trúc của công trình nghi lễ quan trọng dưới vương triều Hồ, đồng thời bổ sung cứ liệu để nhận diện sâu hơn những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất gắn với một vương triều trong lịch sử dân tộc.

Những dấu tích dần xuất lộ trong quá trình khai quật khảo cổ cấp nền 4 và cấp nền 5 của di tích Đàn tế Nam Giao thuộc Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ.

Đàn tế Nam Giao là một bộ phận quan trọng cấu thành nét đẹp, giá trị độc đáo của Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ. Qua các hội thảo khoa học và công trình nghiên cứu, Đàn tế Nam Giao được xác định là nơi cử hành lễ tế Giao - một trong những nghi lễ tế tự quan trọng của vương triều phong kiến.

Đàn tế Nam Giao được vua Hồ Hán Thương - vị vua thứ hai của vương triều Hồ - cho xây dựng vào tháng 8 năm 1402 trên núi Đốn Sơn, và lễ tế Giao đầu tiên được tổ chức ngay trong năm đó. Đến năm 1407, khi vương triều Hồ thất bại trước cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Minh (Trung Quốc), đàn Nam Giao không còn được sử dụng cho mục đích tế lễ. Tuy nhiên, dấu tích của đàn vẫn còn được ghi nhận qua nhiều thế kỷ sau đó.

Nhằm mở hướng tiếp cận, nghiên cứu bài bản về đàn tế và lễ tế này, nhiều đợt thám sát, khai quật đã được thực hiện với quy mô tăng dần. Quá trình khai quật đã từng bước chuyển từ xác định những dấu tích riêng lẻ sang nhận diện cấu trúc tổng thể của đàn tế, từng bước làm rõ quy mô, cấu trúc và mối quan hệ không gian giữa các bộ phận của di tích. Trong bài viết “Đàn Nam Giao nhà Hồ - Những giá trị nổi bật trong hệ thống Đàn Nam Giao nước ta”, TS. Trần Anh Dũng nhận định: “Bố cục và cấu trúc Nam Giao nhà Hồ là đầy đủ nhất, qua nền móng kiến trúc, với khá nhiều hạng mục và đơn nguyên kiến trúc, phản ánh tính phức tạp, cầu kỳ, chặt chẽ và hợp lý của kiến trúc đàn Nam Giao”.

Trên cơ sở quy hoạch tổng thể về khảo cổ học khu vực Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ và kết quả đã đạt được qua các lần khai quật trước, ngày 17/10/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL về việc cho phép Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ (nay là Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa) phối hợp với Viện Khảo cổ học khai quật tổng thể phần diện tích còn lại (cấp nền 4 và cấp nền 5) của di tích Đàn tế Nam Giao. Đây là lần khai quật thứ 5 với tổng cộng 94 hố khảo cổ trên diện tích 9.909m2, giúp làm sáng tỏ kết cấu, quy mô cũng như ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống 5 cấp nền của đàn tế.

Tại cấp nền 4 xuất lộ 25 di tích, thuộc các loại hình kiến trúc, bậc thềm, sân/nền, tường bao, cửa, đường đi, giếng Vua... Di vật thu được (vật liệu kiến trúc, đồ gốm men, đồ sành) có niên đại thống nhất trong khung thời gian Trần - Hồ, phù hợp với thời gian xây dựng và sử dụng của đàn tế (1402-1407), đồng thời phản ánh sự kế thừa liên tục các truyền thống chế tác vật liệu, đồ dùng từ thời Trần sang thời Hồ.

Cấp nền 5 là cấp nền thấp nhất, nằm ở vị trí ngoài cùng, sát cánh đồng Đốn Sơn, thuộc phần ngoại đàn của di tích, không có các công trình kiến trúc kiên cố. Địa tầng tại đây cũng đơn giản hơn cấp nền 4, hầu như không xuất hiện hiện vật trong các lớp đất gia cố. Dấu tích nổi bật là đường thần đạo, được lát bằng đá xanh.

Đợt khai quật này đã làm sáng tỏ thêm một cách khá toàn diện quy mô, kết cấu và ranh giới của hai cấp nền thấp nhất trong hệ thống 5 cấp nền Đàn tế Nam Giao. Kết hợp với kết quả của 4 đợt khai quật trước, đến nay, về cơ bản đã có thể dựng lại được bức tranh tổng thể về mặt bằng kiến trúc của toàn bộ Đàn tế Nam Giao trên cả 5 cấp nền.

Kết quả khai quật cung cấp thêm bằng chứng khảo cổ học củng cố nhận định Đàn tế Nam Giao được quy hoạch, xây dựng đồng bộ ngay từ đầu, dưới thời vua Hồ Hán Thương, phù hợp với ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử ký tiền biên.

Cụm kiến trúc phía Tây cấp nền 4 - với quy mô lớn nhất trong khu nội đàn và vị trí đối xứng giếng Vua - có nhiều khả năng chính là Trai Cung, nơi nhà vua trai giới, thanh tẩy trước khi hành lễ tế Giao. Nhận định này đã được nhiều nhà nghiên cứu nêu ra dựa trên các đợt khảo sát trước, nay tiếp tục được củng cố bằng dữ liệu khai quật mới, đặc biệt là bố cục kiến trúc khép kín và mối liên hệ trực tiếp với giếng Vua.

Hệ thống công trình phụ trợ (tường bao, cổng, đường lát đá, hệ thống thoát nước nhiều tầng lớp) cho thấy trình độ quy hoạch và kỹ thuật xây dựng khá cao của vương triều Hồ, cùng khả năng tổ chức thi công quy mô lớn trong một thời gian ngắn.

Những phát hiện qua đợt khai quật lần thứ 5 tiếp tục bổ sung những cứ liệu khảo cổ học về lịch sử, kiến trúc và kỹ thuật xây dựng..., từ đó góp phần nhận diện đầy đủ hơn giá trị của Đàn tế Nam Giao trong tổng thể Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ. Đây cũng là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và định hướng phục hồi di tích, từng bước làm sáng tỏ hơn những giá trị lịch sử, văn hóa còn ẩn sâu trong lòng đất Tây Đô.

Bài và ảnh: Đăng Khoa