Cần nhiều giải pháp đồng bộ trong xử lý nợ đóng bảo hiểm xã hội

Tình trạng chậm đóng BHXH tại nhiều đơn vị trên địa bàn tỉnh đang ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người lao động (NLĐ). Sau những con số nợ đọng là các khoản chi chế độ thai sản chưa được giải quyết, những ca ốm đau không có điểm tựa...

Cán bộ BHXH cơ sở Ngọc Lặc hướng dẫn chủ hộ kinh doanh rà soát hồ sơ, đối chiếu quá trình đóng BHXH ngay tại cửa hàng.

Một buổi sáng tháng 4/2026, tại bộ phận một cửa của BHXH cơ sở Ngọc Lặc, chị L.T.H. (29 tuổi), công nhân một công ty may trên địa bàn xã Ngọc Lặc, cầm bộ hồ sơ hưởng chế độ thai sản vừa bị trả lại. Cán bộ tiếp nhận giải thích, doanh nghiệp nơi chị làm việc đang nợ BHXH nhiều tháng nên chưa đủ điều kiện giải quyết. Chị H. nói: “Tháng nào công ty cũng trừ tiền bảo hiểm trong lương, đến lúc sinh con, cần nhất thì hồ sơ lại bị trả về. Công ty bảo đang khắc phục nhưng tôi không thể chờ”. Trước đó, chị làm việc gần 3 năm, đến cuối tháng 12/2025 thì nghỉ sinh. Khi hoàn tất hồ sơ, chị mới biết đơn vị còn nợ đóng.

Theo cán bộ quản lý thu của BHXH cơ sở Ngọc Lặc, tình trạng chậm đóng, nợ đóng vẫn xảy ra ở một số doanh nghiệp may mặc, xây dựng. NLĐ bị trừ tiền hằng tháng nhưng quyền lợi lại phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có thực hiện nghĩa vụ hay không nên nhiều hồ sơ phải tạm dừng, chờ khắc phục nợ. Đến ngày 31/3/2026, địa bàn có 59 đơn vị chậm đóng, với tổng số tiền gần 2,7 tỷ đồng. Trong đó, khối ngoài quốc doanh chiếm 53 đơn vị, nợ hơn 2,58 tỷ đồng.

Ở quy mô toàn tỉnh, theo số liệu của cơ quan BHXH, tình trạng chậm đóng từ 3 tháng trở lên vẫn diễn ra ở nhiều đơn vị, với tổng số nợ ở mức hàng trăm tỷ đồng. Quy mô lao động lớn khiến áp lực quản lý và bảo đảm quyền lợi ngày càng rõ. Năm 2025, Thanh Hóa có khoảng 2,216 triệu người trong độ tuổi lao động, mỗi năm giải quyết việc làm cho hơn 62.000 lượt người. Tuy nhiên, đi cùng là tình trạng nợ đọng BHXH còn lớn, trong đó có một bộ phận doanh nghiệp đã giải thể, phá sản hoặc chủ bỏ trốn khiến việc thu hồi gặp nhiều khó khăn.

Những con số này chuyển thành vướng mắc cụ thể với từng NLĐ. BHXH vốn là khoản dự phòng, nhưng khi việc đóng bị gián đoạn, các quyền lợi của NLĐ đi kèm cũng dừng lại. Từ thực tế xử lý hồ sơ và làm việc với doanh nghiệp, cơ quan BHXH xác định nguyên nhân của tình trạng trên không chỉ nằm ở một bộ phận doanh nghiệp gặp áp lực dòng tiền, phải ưu tiên duy trì sản xuất. Nhưng cũng có trường hợp vẫn hoạt động bình thường, song chây ỳ, chiếm dụng tiền đóng BHXH của NLĐ. Bên cạnh đó là khoảng trống trong giám sát, khi NLĐ chưa có thói quen kiểm tra quá trình đóng BHXH, trong khi doanh nghiệp không chủ động công khai.

Để thu nợ BHXH, BHXH cơ sở Ngọc Lặc chuyển từ đôn đốc trên giấy sang làm việc trực tiếp. Hàng tháng, cán bộ quản lý thu xuống từng đơn vị, đối chiếu số liệu, rà khoản chậm đóng, xác định thời điểm và nguyên nhân nợ. Nội dung làm việc không dừng ở yêu cầu thanh toán mà đi vào tình hình sản xuất, dòng tiền, kế hoạch đơn hàng. Phương án khắc phục được chốt tại chỗ, gắn với khả năng từng doanh nghiệp. Với đơn vị còn hoạt động, áp dụng nộp dần, nộp cuốn chiếu theo tháng và ưu tiên xử lý các khoản liên quan đến NLĐ chuẩn bị sinh con, đang điều trị bệnh hoặc sắp chấm dứt hợp đồng.

Với các trường hợp chậm đóng kéo dài hoặc có dấu hiệu chây ỳ, Tổ Công tác liên ngành gồm BHXH, Công an, Thuế và các phòng chuyên môn trực tiếp làm việc tại trụ sở doanh nghiệp. Sau các buổi làm việc, nhiều doanh nghiệp đã bố trí nguồn để thanh toán một phần hoặc toàn bộ số nợ. Ngay trong quý I/2026, một số đơn vị tại Ngọc Lặc đã nộp bù các khoản chậm đóng, giảm nợ tồn và khôi phục quyền lợi cho người lao động.

Ông Vũ Cao Cường, Giám đốc BHXH cơ sở Ngọc Lặc cho biết: “Chúng tôi không chờ doanh nghiệp nợ kéo dài mới xử lý. Ngay từ tháng đầu chậm đóng, cán bộ đã xuống làm việc trực tiếp. Quan trọng nhất là không để quyền lợi của người lao động bị treo, nhất là các trường hợp ốm đau, thai sản. Nếu đơn vị còn khả năng, phải có lộ trình nộp cụ thể; nếu cố tình chây ỳ, chúng tôi kiên quyết chuyển hồ sơ để xử lý theo quy định pháp luật”.

Từ thực tế này, việc xử lý nợ BHXH cần triển khai đồng bộ hơn ở cấp tỉnh. Trước hết là siết kỷ cương, gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả xử lý nợ. Đồng thời thiết lập cơ chế cảnh báo sớm ngay từ tháng đầu chậm đóng; công khai danh sách đơn vị nợ; chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra với các trường hợp cố tình vi phạm theo quy định pháp luật. Công tác tuyên truyền cũng cần đi vào thực chất để doanh nghiệp chủ động thực hiện nghĩa vụ. Sau các giải pháp và con số, điểm đến cuối cùng vẫn là quyền lợi cụ thể của NLĐ được đảm bảo, có như thế chính sách an sinh mới thực sự đi vào cuộc sống.

Bài và ảnh: Tăng Thúy