Trống đồng Đông Sơn - Từ một dấu mốc trong hợp tác văn hóa đến phát huy tinh hoa ngàn đời (Bài cuối)

Bắc nhịp cầu văn hóa để trống đồng từ làng nghề đi ra thế giới

Có một âm thanh đã đi qua hơn 2.000 năm lịch sử. Từ những vùng đất ven sông Mã, sông Chu, tiếng trống đồng Đông Sơn từng vang lên trong đời sống cộng đồng cư dân Việt cổ. Hôm nay, âm thanh ấy tiếp tục được đánh thức trong những không gian trưng bày và từ những lò đúc đỏ lửa ở làng Trà Đông, xã Thiệu Trung.

Dòng Mã không chỉ bồi đắp nên những cánh đồng màu mỡ mà còn lưu giữ dấu tích của một nền văn hóa cổ. Trong không gian ấy, cư dân Việt cổ phát triển nông nghiệp lúa nước, nghề thủ công và giao lưu văn hóa, tạo nên những giá trị đặc sắc của văn hóa Đông Sơn.

Trống đồng xuất hiện trong đời sống người Việt cổ không đơn thuần với vai trò một nhạc khí. Đó còn là biểu tượng của quyền lực, vị thế và gắn với những nghi lễ, sinh hoạt quan trọng của cộng đồng. (Trong ảnh: Trống đồng Cẩm Giang I trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa (Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh Thanh Hóa), được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013; những hoa văn và tượng vịt trên mặt trống là những dấu ấn độc đáo của hiện vật).

Hệ thống hoa văn trên mặt trống là thế giới quan, nhân sinh quan được người xưa gửi lại cho hậu thế. Mặt trời ở trung tâm, những vòng hoa văn đồng tâm, chim bay, người múa, nhà sàn... Mỗi hình ảnh góp phần kể câu chuyện về con người, thiên nhiên và đời sống tinh thần của cư dân Việt cổ.

Từ một ngôi làng nhỏ bên sông Mã, tên gọi Đông Sơn đã trở thành tên của một nền văn hóa có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Với Thanh Hóa, có gần 60 trống đồng Đông Sơn đang được Trung tâm Bảo tồn di sản, Bảo tàng và Thư viện tỉnh Thanh Hóa lưu giữ.

Nhìn vào những chiếc trống đồng, không chỉ thấy một sản phẩm của kỹ thuật luyện kim, mà còn thấy dấu ấn về quyền lực, tín ngưỡng, thẩm mỹ và đời sống cộng đồng của cư dân xưa.

Tháng 9/2026, một chiếc trống đồng Đông Sơn có niên đại khoảng 2.000 năm được Pháp trao trả cho Việt Nam. Sự trở về ấy khiến câu chuyện về những chiếc trống cổ không chỉ nằm trong quá khứ, mà tiếp tục đặt ra vấn đề về trách nhiệm gìn giữ di sản hôm nay. Hành trình hồi hương của hiện vật thêm một lần khẳng định giá trị vượt thời gian của những di sản văn hóa Đông Sơn. Ảnh: Cục Hợp tác Quốc tế

Từ bảo tàng đến làng nghề, từ nước Pháp đến Việt Nam là những khoảng cách của không gian, nhưng lại là mạch nối của thời gian. Những sản phẩm tinh xảo được tạo tác bằng tài hoa của nghệ nhân và cộng đồng người Việt cổ ngàn xưa đang được những người thợ hôm nay nghiên cứu phục dựng, kế tục và trao truyền. Ở làng nghề Trà Đông, xã Thiệu Trung, nghề đúc đồng truyền thống vẫn hiện diện trong đời sống hôm nay. Trải qua nhiều biến động, có lúc đứng trước nguy cơ mai một, nghề được phục hồi và năm 2018 được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu (trong ảnh), phục hồi nghề đúc trống đồng không chỉ là tìm lại một kỹ thuật thủ công. Đó còn là hành trình trở về với nghề truyền thống của cha ông. Năm 1998, sau thời gian nghề có lúc lắng xuống, ông đã nghiên cứu, thử nghiệm và khôi phục nghề đúc trống đồng bằng phương pháp thủ công truyền thống.

Để một chiếc trống đồng ra đời, người thợ phải đi qua nhiều công đoạn, như: tạo mẫu, làm khuôn, pha hợp kim, rót đồng, hoàn thiện. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự cẩn trọng, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng, âm thanh và hoa văn của chiếc trống.

Một trong những người đồng hành với Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Bá Châu từ những ngày đầu khôi phục nghề là Nghệ nhân Ưu tú Thiều Quang Tùng. Từ học nghề vào khoảng năm 1998 -1999, ông từng bước tham gia tạo tác, nghiên cứu hoa văn, khuôn đúc và phục dựng trống đồng bằng phương pháp thủ công. Năm 2010, ông tham gia đúc 100 trống đồng phục vụ Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

Tiếng trống đồng Đông Sơn vẫn đang ngân vang - trong những không gian trưng bày, trong những lò đúc đỏ lửa, và những bàn tay của những người thợ hôm nay đang lặng lẽ giữ lấy một phần hồn cốt văn hóa dân tộc. Những người thực hiện mạch bài viết mong sao, một chiếc trống đồng từ nước Pháp trở về, sẽ trở thành cầu nối đưa nhiều hơn những chiếc trống từ Trà Đông đến với nước Pháp và bạn bè trên thế giới.

Lê Hợi

---

Bài viết có sử dụng ảnh tư liệu