Tuyên truyền pháp luật sinh động bằng “phiên tòa giả định”

Việc đổi mới hình thức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật luôn là yêu cầu đặt ra với các cấp, các ngành, địa phương của tỉnh nhằm đưa kiến thức pháp luật đến gần hơn với người dân. Nếu như trước đây, các buổi tuyên truyền chủ yếu thông qua hội nghị, phát tài liệu hay phổ biến văn bản, thì những năm gần đây, mô hình “phiên tòa giả định” đã và đang phát huy hiệu quả, trở thành phương thức tuyên truyền trực quan, sinh động, dễ tiếp cận và tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.

Phiên tòa giả định tuyên truyền pháp luật về tội gây rối trật tự công cộng tại trường học.

Không chỉ tái hiện chân thực diễn biến của một vụ án, “phiên tòa giả định” còn giúp người xem trực tiếp theo dõi toàn bộ trình tự tố tụng từ khai mạc phiên tòa, xét hỏi, tranh luận đến tuyên án. Qua đó, các quy định của pháp luật được truyền tải bằng những tình huống gần gũi với thực tiễn đời sống, giúp người dân dễ hiểu, dễ nhớ và nhận thức rõ hậu quả pháp lý của từng hành vi vi phạm. Thực tế cho thấy, hình thức tuyên truyền này phù hợp với những lĩnh vực phát sinh nhiều vi phạm hoặc cần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cộng đồng, như: phòng, chống ma túy; bạo lực học đường; tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; bảo vệ môi trường, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU)... Mỗi phiên tòa đều được xây dựng từ các tình huống sát với thực tế địa phương, qua đó tạo sự đồng cảm và tính thuyết phục đối với người theo dõi.

Một minh chứng rõ nét là “phiên tòa giả định” tuyên truyền về chống khai thác (IUU) được Tòa án Khu vực 4 Thanh Hóa tổ chức tại nhà văn hóa tổ dân phố Thọ Xuân, phường Sầm Sơn, với sự tham gia của gần 100 ngư dân. Tình huống phiên tòa là xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với hai bị cáo, đó là chủ tàu cá (sinh năm 1985) và thuyền trưởng (sinh năm 1987). Theo cáo trạng của Viện Kiểm sát Nhân dân, bị cáo chủ tàu cá đã tổ chức đưa 6 ngư dân cùng hai tàu cá ra khỏi lãnh hải Việt Nam để khai thác thủy hải trái phép nhằm thu lợi bất chính. Hành vi đặc biệt nghiêm trọng được làm rõ tại phiên tòa là việc chủ tàu chỉ đạo thuyền trưởng gỡ hai thiết bị giám sát hành trình (VMS) và xóa số hiệu tàu cá. Hành vi này không chỉ vi phạm nghiêm trọng quy định về quản lý tàu cá, mà còn cấu thành tội “Gây rối loạn hoạt động của phương tiện điện tử”. Kết quả “phiên tòa giả định” khẳng định, hành vi khai thác hải sản trái phép không còn dừng lại ở xử phạt hành chính, mà sẽ bị xử lý bằng biện pháp hình sự nghiêm khắc. Những lập luận của kiểm sát viên, phần xét hỏi của hội đồng xét xử cùng bản án được tuyên đã giúp đông đảo ngư dân, chủ tàu và người dân địa phương hiểu rõ trách nhiệm pháp lý, cũng như những hậu quả mà hành vi khai thác hải sản trái quy định có thể gây ra đối với cá nhân, cộng đồng và ngành thủy sản.

Tham gia “phiên tòa giả định”, ngư dân Lê Cao Hòa, tổ dân phố Liên Minh, phường Sầm Sơn, chia sẻ: “Trước đây tôi cũng nghe tuyên truyền nhiều về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, nhưng những tờ rơi hay những buổi tuyên truyền phổ biến các quy định khá là chung chung. Nay tham gia phiên tòa được minh chứng bằng trường hợp vi phạm cụ thể, hội đồng xét xử phân tích rất chi tiết từng tội danh, tôi mới hiểu ra nhiều quy định mà trước đây mình rất mơ hồ nên chưa thực hiện đúng khi khai thác hải sản trên biển”.

Ông Lê Văn Hồng, Chánh án Tòa án Nhân dân Khu vực 4 Thanh Hóa, cho biết: “Thanh Hóa là địa phương có đội tàu khai thác hải sản lớn, trong khi việc chấm dứt tình trạng khai thác IUU đang là nhiệm vụ cấp bách nhằm cùng cả nước gỡ cảnh báo “Thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC). Bên cạnh công tác xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, việc nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của ngư dân có ý nghĩa hết sức quan trọng. Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn tổ chức “phiên tòa giả định” để tuyên truyền, giúp người dân tiếp cận các quy định của pháp luật theo cách trực quan, dễ hiểu và dễ ghi nhớ hơn”.

Điểm nổi bật của “phiên tòa giả định” là tính tương tác cao. Một trong những lĩnh vực mà “phiên tòa giả định” phát huy hiệu quả rõ nét là tuyên truyền pháp luật trong trường học. Từ đầu năm đến nay, tòa án Nhân dân các khu vực trên địa bàn tỉnh đã phối hợp tổ chức hàng chục “phiên tòa giả định” tại nhiều trường THCS, THPT với những chủ đề, như: bạo lực học đường, ma túy, an toàn giao thông, gây rối trật tự công cộng, xâm hại trẻ em... Hàng nghìn học sinh đã được trực tiếp theo dõi những phiên xét xử được xây dựng từ các tình huống có thật, sát với thực tế đời sống, qua đó hiểu rõ hơn về hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc chấp hành pháp luật. Điều đáng ghi nhận là mô hình này đã góp phần “mềm hóa” việc tuyên truyền pháp luật, những quy định của pháp luật được chuyển tải thông qua các tình huống cụ thể, sinh động và giàu tính tương tác, giúp các em dễ hiểu, dễ nhớ và dễ liên hệ với cuộc sống hằng ngày.

Thành công của “phiên tòa giả định” không nằm ở việc tái hiện một phiên xét xử, mà ở khả năng tạo sự đồng cảm và thay đổi nhận thức của người tham dự. Khi người dân được đặt mình vào vị trí của bị cáo, bị hại hay những người liên quan trong vụ án, các quy định pháp luật không còn mang tính áp đặt mà trở thành những bài học thực tiễn. Đây cũng là lý do mô hình ngày càng được nhiều địa phương, cơ quan, đơn vị lựa chọn trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.

Bài và ảnh: Lê Nụ