Từ làn điệu dân ca xứ Thanh đến những nhịp cầu văn hóa

“Lên chùa bẻ một cành sen/ Ăn cơm bằng đèn, đi cấy sáng trăng” - có lẽ những câu hát ấy đã ngấm sâu vào ký ức của bao thế hệ người xứ Thanh. Để rồi, dẫu đi xa đến đâu, chỉ cần giai điệu quen thuộc ngân lên, nỗi nhớ quê nhà lại da diết ùa về.

Hình ảnh trong MV “Duyên tình xứ Thanh”.

“Duyên tình xứ Thanh” do nhạc sĩ Xuân Hòa phổ thơ Mai Đức Hùng là một tác phẩm mang âm hưởng dân ca xứ Thanh rõ nét. Những câu hát như “Cùng anh đi cấy sáng trăng/ Khúc dân ca duyên tình say đắm” hay “Em đưa anh lên chùa bẻ một cành sen” gợi nhắc những câu hát quen thuộc trong bài dân ca “Đi cấy”, một làn điệu thuộc tổ khúc Múa đèn Đông Anh, loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc của Thanh Hóa.

Tám năm trôi qua kể từ khi MV “Duyên tình xứ Thanh” ra mắt công chúng, ca khúc với giai điệu giàu cảm xúc và ca từ đậm chất trữ tình vẫn ngân vang trong lòng người nghe. Những câu hát dân ca của cha ông, qua cách thể hiện mới, vừa khơi gợi cảm giác thân thuộc, vừa mở thêm cách tiếp cận với những giá trị văn hóa đã gắn bó lâu đời với đời sống cộng đồng.

Bà Nguyễn Thị Phi (62 tuổi, phường Đông Quang) cho biết, những giai điệu mang âm hưởng dân ca xứ Thanh luôn gợi cho bà cảm giác gần gũi, thân thương. “Khi nghe những câu hát gợi nhắc đến bài “Đi cấy”, tôi như được trở về với những ký ức quen thuộc khi còn thơ bé, vẫn thường cùng bạn bè vui vẻ tập múa, tập hát”, bà Phi bồi hồi nhớ lại.

Trong những năm gần đây, đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm âm nhạc bằng ngôn ngữ biểu đạt mới cũng là hướng đi được nhiều nghệ sĩ lựa chọn. Từ những làn điệu dân ca mộc mạc, các nhạc cụ truyền thống đến việc làm mới những ca khúc cũ, âm nhạc luôn mang trong mình sức mạnh kết nối ký ức với hiện tại. Qua bao thế hệ, những giá trị văn hóa ấy vẫn âm thầm được gìn giữ, trao truyền và trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo nghệ thuật.

Với mong muốn âm nhạc trở thành những thước phim kể câu chuyện văn hóa, lịch sử của mỗi vùng đất, ca sĩ Nguyễn Phi Hùng đã thực hiện hai MV “Đêm Gành Hào nghe điệu Hoài Lang” và “Sóc Sờ Bai Sóc Trăng” kết hợp âm nhạc với hình ảnh văn hóa, cảnh sắc và đời sống cộng đồng Nam bộ.

Ở MV “Sóc Sờ Bai Sóc Trăng”, những hình ảnh gắn với văn hóa Khmer, từ kiến trúc chùa chiền đến trang phục, điệu múa và sinh hoạt cộng đồng, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đặc trưng. Trong khi đó, “Đêm Gành Hào nghe điệu Hoài Lang” đưa người xem đến với không gian miền biển phương Nam, nơi Gành Hào, những cánh đồng muối Long Điền và đời sống của bà con diêm dân trở thành một phần của câu chuyện âm nhạc. Người nghe, vì thế, không chỉ thưởng thức giai điệu mà còn được gợi mở về phong tục, nếp sống và những nét riêng làm nên bản sắc của mỗi vùng đất.

Nếu ca sĩ Nguyễn Phi Hùng lưu giữ vẻ đẹp văn hóa bằng việc làm mới những ca khúc đã quen thuộc thì Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) Dương Thùy Anh lại bắt đầu từ âm thanh của nhạc cụ dân tộc. Tháng 5/2026, Dương Thùy Anh giới thiệu MV “Vó ngựa trên mây”, sáng tác của Trọng Quang, với phần phối khí của Lưu Quang Minh. Được thực hiện giữa không gian cao nguyên đá Hà Giang, tác phẩm kết hợp tiếng đàn nhị với hình ảnh thiên nhiên rộng lớn, tạo nên một không gian biểu đạt giàu tính nghệ thuật. Tiếng đàn khi mạnh mẽ, dồn dập, khi ngân dài, sâu lắng, cho thấy khả năng thích ứng của nhạc cụ truyền thống trong những hình thức sáng tạo mới.

NSƯT Dương Thùy Anh chia sẻ: “Tôi gắn bó với cây đàn nhị hơn 40 năm và luôn mong muốn tìm được những cách thể hiện mới để tiếng đàn dân tộc đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là các bạn trẻ”.

Tuy nhiên, sáng tạo cần bắt đầu từ hiểu biết và tôn trọng giá trị gốc. Khi chất liệu được lựa chọn từ những yếu tố chân thực, đặc trưng, tác phẩm nghệ thuật không chỉ có sức hấp dẫn riêng mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho hành trình tìm hiểu di sản. Ngược lại, nếu văn hóa chỉ được sử dụng như một chi tiết trang trí, thiếu sự tìm hiểu thấu đáo, tác phẩm khó chuyển tải được chiều sâu và bản sắc, thậm chí gây nên tranh cãi.

Từ những câu hát dân ca xứ Thanh đến những làn điệu của bao vùng quê khác, những nhịp cầu văn hóa đã và đang được nối dài, để ký ức của cha ông không chỉ ở lại trong hoài niệm mà tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay.

Bài và ảnh: Trần Linh