Những đóa hoa vùng cao lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc

Ở vùng cao xứ Thanh, có những người phụ nữ bền bỉ trao truyền tiếng cồng chiêng, gìn giữ nghề dệt thổ cẩm bằng tình yêu dành cho văn hóa dân tộc. Từ những việc làm cụ thể, họ góp phần nuôi dưỡng niềm tự hào về cội nguồn, gắn bảo tồn bản sắc với xây dựng đời sống văn hóa và phát triển sinh kế.

Bà Quách Thị Đa (giữa), ở thôn Đồng Nga, xã Cẩm Thủy lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc Mường.

Đến thôn Đồng Nga (xã Cẩm Thủy) hỏi thăm nhà bà Quách Thị Đa, chúng tôi được người dân tận tình chỉ đường. Đón khách bằng sự niềm nở, bà tạm gác công việc, vừa rót nước vừa kể về nghệ thuật trình diễn cồng chiêng. Qua câu chuyện, chúng tôi hiểu vì sao những thanh âm ấy đã trở thành một phần cuộc đời bà, thôi thúc bà kiên trì truyền dạy để tiếng chiêng tiếp tục ngân vang trong cộng đồng.

Bà Đa sinh ra trong gia đình giàu truyền thống văn hóa. Cha bà, cụ Quách Văn Cơ, là một trong những người đặt nền móng cho phong trào cồng chiêng ở huyện Cẩm Thủy (cũ). Từ thuở nhỏ, theo cha đi biểu diễn, được cha dạy đánh cồng chiêng, bà sớm gắn bó với âm nhạc dân tộc. Năm 1977, sau khi tốt nghiệp PTTH, bà trúng tuyển vào Trường Trung học Văn hóa Nghệ thuật Thanh Hóa. Hoàn thành chương trình học, bà được phân công về Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Cẩm Thủy (cũ).

Công việc tạo điều kiện để bà đưa tình yêu cồng chiêng đến với nhiều thôn, xã. Hằng tuần, tranh thủ thời gian nghỉ, bà tìm đến người dân, hướng dẫn từ cách cầm dùi, cảm nhận nhịp điệu đến phối hợp thanh âm. Sự tận tâm ấy đã giúp hơn 200 học trò biết đánh cồng chiêng; nhiều người trở thành hạt nhân văn hóa, góp sức phát triển phong trào văn nghệ quần chúng. Bà còn truyền dạy cho các câu lạc bộ ở các xã Cẩm Thạch, Cẩm Tú, Cẩm Thủy; giúp các đội tham gia hội diễn trong và ngoài tỉnh đạt thành tích cao.

Năm 2015, nghỉ hưu theo chế độ, bà Đa vẫn tiếp tục công việc trao truyền. Mỗi người trẻ biết đánh cồng chiêng là thêm một người có thể gìn giữ, tiếp nối vốn quý của cha ông. Bằng sự kiên trì, bà góp phần nối dài mạch truyền dạy trong cộng đồng, để tình yêu âm nhạc dân tộc được vun đắp qua thực hành và sự gắn bó giữa các thế hệ.

Cũng với tình yêu ấy, tại bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy, chị Lò Thị Mùi miệt mài gìn giữ nghề dệt thổ cẩm của đồng bào Thái. “Với tôi, nghề dệt thổ cẩm không chỉ dừng lại ở tính thẩm mỹ mà còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của cộng đồng người Thái”, chị Mùi chia sẻ. Từ nhận thức ấy, chị nỗ lực truyền dạy kỹ năng cho thế hệ trẻ, vận động chị em học hỏi, nâng cao tay nghề. Chị mong những sản phẩm mang bản sắc dân tộc đáp ứng được nhu cầu thị trường, góp phần cải thiện thu nhập gia đình.

Cùng Chi hội phụ nữ bản Chung Sơn, chị Mùi tích cực tuyên truyền, vận động hội viên học nghề dệt thổ cẩm. Chị còn chủ động tìm kiếm thị trường, kết nối với các homestay và điểm du lịch để giới thiệu sản phẩm của người dân trong bản. Nhờ tâm huyết của chị, số phụ nữ biết dệt ngày càng tăng, tạo thêm việc làm cho nhiều chị em. Khi sản phẩm có người đón nhận, người làm nghề cũng có thêm động lực gắn bó với khung dệt.

Ông Phạm Văn Nguyên, Bí thư chi bộ bản Chung Sơn đánh giá, những nỗ lực của chị Mùi đã góp phần quảng bá bản sắc văn hóa Thái, tạo việc làm cho lao động địa phương. Thời gian tới, bản tiếp tục đồng hành cùng chị tổ chức các lớp truyền dạy nghề thêu cho thế hệ trẻ, chủ động phối hợp với doanh nghiệp để bảo đảm đầu ra ổn định cho sản phẩm. Sự đồng hành ấy sẽ tiếp sức cho người giữ nghề.

Từ câu chuyện của bà Đa và chị Mùi, có thể thấy sức sống của văn hóa được nuôi dưỡng ngay trong sinh hoạt cộng đồng. Người phụ nữ vừa thực hành, vừa hướng dẫn người khác, góp phần đưa giá trị truyền thống đến thế hệ sau. Tiếng cồng chiêng được tiếp nối qua từng buổi truyền dạy; nghề dệt được gìn giữ khi có thêm người học, người làm và sản phẩm tìm được chỗ đứng trong đời sống. Được trực tiếp thực hành, người trẻ có thể hiểu sâu hơn giá trị ấy.

Để bản sắc văn hóa dân tộc được lan tỏa, cấp ủy, chính quyền và các tổ chức đoàn thể cần quan tâm hỗ trợ người có khả năng truyền dạy, tạo điều kiện duy trì câu lạc bộ, tổ chức học nghề tại cộng đồng. Việc bảo tồn cần xuất phát từ nhu cầu của người dân, phát huy vai trò chủ thể của đồng bào. Sự quan tâm phải được thể hiện bằng những việc làm thiết thực, giúp người giữ nghề có điều kiện trao truyền cho thế hệ sau.

Với nghề dệt thổ cẩm, kết nối thị trường, du lịch cần đi cùng giữ gìn những giá trị làm nên nét riêng của sản phẩm. Khi tay nghề được nâng cao, đầu ra ổn định, phụ nữ có thêm cơ hội cải thiện sinh kế, thế hệ trẻ cũng có thêm niềm đam mê để học nghề. Đó là cách tạo sức sống bền vững cho văn hóa truyền thống trong đời sống hôm nay.

Bài và ảnh: Xuân Thùy