Lên Năng Cát, say bản sắc văn hóa Thái

Nép mình dưới chân núi Chí Linh, bản Năng Cát (xã Linh Sơn) có khí hậu mát mẻ cùng cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, thơ mộng. Nơi đây còn lưu giữ trọn vẹn những giá trị văn hóa lâu đời của người Thái. Chính sự hòa quyện giữa thiên nhiên, bản sắc văn hóa và con người đã biến nơi đây thành điểm dừng chân hấp dẫn du khách.

Đến với chợ đêm bản Năng Cát, du khách không chỉ mua được những món quà tặng người thân mà còn được thưởng thức các tiết mục văn nghệ đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái.

Đến với vùng đất Năng Cát, du khách sẽ được trải nghiệm thư giãn, khám phá thác Ma Hao ẩn mình trong núi Chí Linh. Dòng nước từ trên cao đổ xuống, tung bọt trắng xóa giữa đại ngàn làm say đắm lòng người. Thác có nước quanh năm, nhưng đẹp nhất là vào tháng 6, 7 và 8. Nhờ khí hậu ôn hòa và mát mẻ, nơi đây đã trở thành điểm đến giải nhiệt lý tưởng, thu hút đông đảo du khách mỗi khi ghé thăm bản Năng Cát. Thác Ma Hao gắn liền với cuộc khởi nghĩa của vị anh hùng dân tộc Lê Lợi. Theo tư liệu lưu trữ tại xã Linh Sơn, năm 1418, Lê Lợi phất cờ khởi nghĩa tại Lam Sơn. Do chênh lệch lực lượng, trước sự đàn áp của quân Minh, nghĩa quân đã chủ động lui về vùng Mường Mọt (nay là xã Bát Mọt) để bảo toàn lực lượng. Trước sự bao vây của kẻ thù, Lê Lợi quyết định rút toàn quân tiến sâu vào vùng núi Chí Linh (xã Linh Sơn ngày nay) để bảo toàn lực lượng. Trong một lần rút lui từ núi Chí Linh xuống, Lê Lợi cùng các binh sĩ bị quân Minh đuổi sát đến một thác nước chảy xiết. Tình thế nguy cấp buộc nghĩa quân phải mạo hiểm vượt thác sang bờ bên kia nhằm bảo toàn lực lượng. Giữa lúc ấy, chú chó săn của nghĩa quân Lam Sơn đã dũng cảm lao ra đánh lạc hướng quân giặc, tạo thời gian vàng ngọc cho chủ tướng và binh lính sang bờ an toàn. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, chú chó trung thành lao xuống dòng nước dữ và bị cuốn trôi. Khi giặc rút, Lê Lợi sai người tìm xác và chôn cất tử tế. Để tưởng nhớ công lao này, Lê Lợi đã đặt tên cho dòng thác là Má Háo (theo tiếng Thái nghĩa là “chó ngáp”). Trải qua thời gian, người dân địa phương đọc chệch âm thành thác Ma Hao như ngày nay.

Về với vùng đất Năng Cát du khách không chỉ được tắm mát ở dòng thác Ma Hao mà còn được khám phá bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Thái nơi đây. Hiện nay, bản Năng Cát có hơn 120 hộ dân, hầu hết sinh sống trong những ngôi nhà sàn truyền thống. Nhiều ngôi nhà sàn được xây dựng hàng chục năm với kiến trúc 4 gian, 2 chái, mái lá cọ, cột gỗ lớn mang đặc trưng kiến trúc nhà sàn của đồng bào dân tộc Thái. Ngoài ra, bà con nơi đây còn gìn giữ nhiều món ăn truyền thống, được chế biến cầu kỳ, đẹp mắt, đậm đà hương vị bản địa, như: cá suối nướng, cơm lam, xôi ngũ sắc, gà đồi... Buổi tối, du khách được lưu trú trong những ngôi nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc nơi đây.

Đến với bản Năng Cát vào tháng 3 âm lịch, du khách được hòa mình vào lễ hội Chí Linh Sơn với các trò chơi, trò diễn mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Thái. Đây là lễ hội tưởng nhớ công lao của Anh hùng dân tộc Lê Lợi; tôn vinh giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương, giáo dục truyền thống đoàn kết, yêu nước cho thế hệ trẻ.

Để phát huy tiềm năng, lợi thế, thời gian qua bản Năng Cát đã tích cực tuyên truyền, vận động các hộ dân có điều kiện đầu tư xây dựng, cải tạo nếp nhà sàn truyền thống, mua sắm trang thiết bị tạo cảnh quan thiên nhiên xanh, sạch, đẹp... để phát triển du lịch cộng đồng. Hiện nay, trong thôn có 10 hộ dân đã mạnh dạn đầu tư phát triển homestay để phục vụ nhu cầu của khách du lịch. Các homestay được cải tạo theo hướng tiện ích nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc nhà sàn truyền thống, không gian sinh hoạt đặc trưng của người Thái.

Ông Hà Thanh Khơi - hộ làm du lịch cộng đồng bản Năng Cát cho biết: Những năm trước đây gia đình chỉ biết cấy lúa, chăn nuôi, cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Nhận thấy địa phương có nhiều tiềm năng, lợi thế và được sự động viên, khuyến khích của cán bộ xã, tôi đã bàn bạc với các thành viên trong gia đình đầu tư vốn xây dựng cơ sở lưu trú. Nhờ phát triển du lịch, gia đình có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống. Thu nhập từ du lịch tuy chưa ổn định, nhưng gia đình tôi luôn tin tưởng, thời gian tới du khách về bản Năng Cát tham quan, trải nghiệm ngày càng đông. Vì vậy, gia đình tôi tiếp tục đầu tư xây dựng mở rộng cơ sở lưu trú, nâng cao chất lượng dịch vụ thu hút du khách.

Thực hiện chủ trương phát triển du lịch cộng đồng gắn với gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, tháng 4/2026, xã Linh Sơn đã khai trương chợ đêm vùng cao bản Năng Cát. Phiên chợ được duy trì định kỳ vào tối thứ bảy hằng tuần. Dù diễn ra ban đêm nhưng hoạt động thương mại tại đây vẫn vô cùng sôi động, thu hút đông đảo tiểu thương và khách mua hàng. Sản phẩm bày bán rất phong phú, nổi bật là các sản vật địa phương do chính người dân trong bản làm ra như: măng khô, gạo nếp nương, mật ong, cùng nhiều món ăn đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái.

Từ đầu năm 2026 đến nay, bản Năng Cát thu hút gần 20.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm. Nhờ phát triển du lịch, diện mạo của bản đang từng ngày đổi thay. Khi màn đêm buông xuống, bản Năng Cát trở nên vui nhộn bởi tiếng cười nói của khách du lịch vang vọng từ những căn nhà sàn truyền thống, cùng với ánh điện lung linh tỏa ra từ các khu homestay soi rõ hình ảnh những cô gái Thái duyên dáng trong bộ trang phục dân tộc, uyển chuyển hát múa theo tiếng nhạc truyền thống phục vụ du khách. Trong không khí vui nhộn, men rượu cần ngây ngất cùng lòng hiếu khách của người dân nơi đây đã để lại trong lòng du khách những ấn tượng khó quên.

Thác Ma Hao thu hút đông đảo du khách đến trải nghiệm.

“Đến Năng Cát, gia đình tôi không chỉ được ngắm cảnh đẹp, thưởng thức món ăn truyền thống của đồng bào Thái mà còn được mua sắm tại chợ đêm vùng cao. Người bán hàng thân thiện, giá cả hợp lý khiến tôi thêm yêu vùng đất này và mong có dịp trở lại”, chị Phạm Thị Hương, phường Hạc Thành - du khách từng trải nghiệm tại bản Năng Cát, cho biết.

Cùng với việc phát triển chợ đêm, nhận thấy khách du lịch đến với Năng Cát muốn trải nghiệm nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái, ban quản lý bản đã vận động bà con giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng thời, bản đã thành lập đội văn nghệ, tổ chức dàn dựng và biểu diễn các tiết mục văn nghệ mang đậm bản sắc văn hóa phục vụ nhu cầu của khách du lịch. Đây không chỉ là cách quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc mà còn góp phần tạo việc làm cho một số lao động trong bản.

Ông Nguyễn Ngọc Sơn, Chủ tịch UBND xã Linh Sơn, chia sẻ: Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Linh Sơn lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định phát triển du lịch gắn với bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống lịch sử của dân tộc là một trong hai nhiệm vụ trọng tâm. Trên cơ sở phát huy những kết quả đạt được, xã Linh Sơn đẩy mạnh quảng bá tiềm năng, lợi thế để thu hút các nhà đầu tư phát triển đa dạng các loại hình dịch vụ tại bản Năng Cát. Vận động các hộ dân mạnh dạn đầu tư vốn để phát triển du lịch gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường; xây dựng nhiều sản phẩm du lịch để gia tăng trải nghiệm, kéo dài thời gian lưu trú và tăng khả năng chi tiêu của du khách, tạo sinh kế bền vững cho các hộ dân.

Bài và ảnh: Xuân Hòa