Bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa (Bài cuối):
Kế hoạch 172 tiếp thêm hy vọng
Trước thực trạng hàng trăm di tích xuống cấp nghiêm trọng, ngày 3/6/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Kế hoạch 172/KH-UBND về bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, giai đoạn 2026-2030. Kế hoạch 172 ra đời cho thấy sự quan tâm của tỉnh đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đồng thời tiếp thêm hy vọng sớm “giải cứu” cho các công trình xuống cấp đang mỏi mòn chờ đợi.

Đình Chánh Lộc, xã Hà Long là một trong số các di tích nằm trong danh mục cần bảo quản, tu bổ, phục hồi trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2026-2030.
Theo nghĩa Hán - Việt, “tường vân” thường được hiểu là “mây lành”. Nằm bên sông Cầu Chày, làng cổ Tường Vân, xã Định Hòa xứng đáng là một “áng mây lành” trong sử sách. Bởi, mảnh đất này từ xưa đã nổi danh là vùng đất học, nơi sản sinh ra một nhân tài đặc biệt - Khương Công Phụ - người Việt duy nhất đỗ Trạng nguyên dưới triều Đường (Trung Quốc), tác giả của áng văn chương bất hủ “Bạch vân chiếu xuân hải”, và là một biểu tượng của tinh thần hiếu học xứ Thanh.
Nhưng, kiệt tác “Bạch vân chiếu xuân hải” lộng lẫy bao nhiêu, sự nghiệp học hành của Khương Công Phụ rạng rỡ bao nhiêu, thì ở chiều ngược lại, nơi thờ tự duy nhất của ông trên mảnh đất quê nhà lại lâm vào tình trạng “cám cảnh” bấy nhiêu. Từ hàng chục năm nay, đền thờ Khương Công Phụ, một di tích cấp quốc gia, bị xuống cấp nghiêm trọng: mái ngói xô lệch, dột nát, tường bao thấm nước, bong tróc, ẩm thấp... Cuối năm 2025, UBND xã Định Hòa đã phải lắp tôn lên mái để hạn chế tình trạng xuống cấp ngày càng nhanh chóng của đền.
Khi Kế hoạch 172 được tỉnh ban hành, đền thờ Khương Công Phụ nằm trong danh mục các di tích được bảo quản, tu bổ, phục hồi giai đoạn 2026-2027.
“Với Kế hoạch 172, chính quyền, người dân trong xã đều hy vọng và mong mỏi đền thờ Khương Công Phụ sẽ sớm được quan tâm, trùng tu, tôn tạo để xứng tầm với vị thế là di tích quốc gia” - ông Đỗ Công Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Định Hòa chia sẻ.
Theo nội dung của Kế hoạch 172, tỉnh Thanh Hóa hiện có 138 dự án, di tích nằm trong danh mục hỗ trợ bảo quản, tu bổ, phục hồi, bao gồm 2 dự án thuộc quần thể Di sản thế giới Thành Nhà Hồ, 27 di tích quốc gia và 109 di tích cấp tỉnh.
Theo thông tin từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tính đến ngày 18/11/2026, toàn tỉnh có 93 di tích đã, đang triển khai lập, hoàn thiện hồ sơ, thủ tục. Trong đó, có 27 di tích đã được Chủ tịch UBND tỉnh thống nhất chủ trương, xác định sự cần thiết trong triển khai dự án; 28 dự án, di tích được đề xuất hỗ trợ phân bổ nguồn kinh phí tăng cường cơ sở vật chất ngành văn hóa năm 2027.
Xã Xuân Lập có 3 di tích nằm trong danh mục bảo quản, tu bổ, phục hồi theo Kế hoạch 172, đó là nhà ông Nguyễn Văn Hồ (thuộc cụm di tích cách mạng Xuân Minh), đình làng Phú Xá và đình làng Long Linh Ngoại.
“Thực hiện Kế hoạch 172, với đình làng Phú Xá, chúng tôi đã lập tờ trình, hoàn thiện hồ sơ gửi các cấp có thẩm quyền, đề xuất triển khai tu bổ, phục hồi trong năm 2027. Còn với đình làng Long Linh Ngoại, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã tiến hành thẩm định, khảo sát mức độ xuống cấp của di tích, làm căn cứ cho các bước tiếp theo. Riêng di tích nhà thờ ông Nguyễn Văn Hồ, xã sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng, hoàn thiện các bước thủ tục để có thể khởi công tu bổ, phục hồi trong thời gian sớm nhất” - ông Lê Văn Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Lập cho biết.
Kế hoạch 172 ra đời đã cụ thể hóa việc tổ chức thực thi pháp luật về di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh, góp phần tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy đảng, sự quản lý, điều hành của các cấp chính quyền, sự chủ động tham mưu của các ngành chức năng và sự tham gia của toàn xã hội đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Để Kế hoạch 172 thực sự tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ trong công tác tu bổ, phục hồi di tích, thì vẫn còn nhiều khó khăn trước mắt cần giải quyết.
Theo bà Bùi Thị Tuyết, Trưởng Phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa: “Khó khăn đầu tiên là một số địa phương chưa thực sự chủ động, quyết liệt; thiếu đôn đốc trong việc chuẩn bị đầu tư và bố trí nguồn lực đối ứng, dẫn đến việc thực hiện các quy trình, thủ tục đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích còn chậm. Thậm chí, đến nay, có những địa phương còn chưa triển khai việc đề xuất đầu tư, khiến 45 di tích (13 di tích quốc gia, 32 di tích cấp tỉnh) vẫn đang trong tình trạng “dậm chân tại chỗ”".
Bên cạnh đó, hầu hết đội ngũ thực hiện công tác quản lý di sản văn hóa ở cơ sở là cán bộ kiêm nhiệm, không có chuyên môn về bảo quản, tu bổ, phục hồi di sản văn hóa, nên khi thực hiện quy trình, thủ tục thường lúng túng, gặp nhiều vướng mắc.
“Một khó khăn nữa là các đơn vị tư vấn đủ điều kiện tiêu chuẩn tham gia vào lĩnh vực này, chuyên môn chính của họ lại chủ yếu là xây dựng dân dụng, cầu đường, giao thông... Có những đơn vị chỉ tham gia lớp bồi dưỡng trong khoảng 3 tháng để lấy chứng chỉ nhằm mục đích xin chứng nhận hành nghề. Do đó, năng lực hoạt động chuyên môn về di tích gần như không có, nếu không muốn nói là quá yếu kém” - bà Bùi Thị Tuyết nhấn mạnh.
Kinh phí có hạn cũng là một trong những khó khăn lớn đối với việc triển khai Kế hoạch 172, bởi ngân sách tối đa tỉnh hỗ trợ cho việc bảo quản, tu bổ, phục hồi 138 dự án, di tích trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026-2030 là 250 tỷ đồng, trong đó ngân sách hỗ trợ tối đa hằng năm là 50 tỷ đồng. Thế nhưng, đa phần các di tích xuống cấp đòi hỏi nguồn kinh phí trùng tu, tôn tạo lớn, lên đến nhiều tỷ đồng, thậm chí, nhiều chục tỷ đồng.
Đơn cử, khái toán kinh phí do UBND xã Định Hòa lập ra để tu bổ, phục hồi đền thờ Khương Công Phụ lên đến gần 37 tỷ đồng, trong đó, ngân sách Trung ương và tỉnh là 70%, ngân sách xã và các nguồn xã hội hóa là 30%. Nếu được chấp thuận đầu tư, chỉ riêng kinh phí tu bổ, phục hồi di tích này đã chiếm trên một nửa ngân sách tối đa hàng năm, và chiếm hơn 1/10 tổng ngân sách mà tỉnh hỗ trợ cho 138 dự án, di tích trong cả giai đoạn.
“Việc tu bổ, phục hồi đền thờ Khương Công Phụ đòi hỏi kinh phí rất lớn, ngân sách xã và việc xã hội hóa không thể “gánh” được, trong khi nguồn ngân sách của Trung ương hay của tỉnh cũng có hạn. Chính bởi vậy, trong quá trình chờ đợi các cấp có thẩm quyền phê duyệt, địa phương sẽ cố gắng bảo tồn nhằm hạn chế việc di tích tiếp tục xuống cấp, đồng thời nỗ lực chủ động trong công tác xã hội hóa để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách” - ông Đỗ Công Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Định Hòa giãi bày.
Để đẩy nhanh tiến độ chuẩn bị đầu tư các dự án thuộc Kế hoạch 172, bà Bùi Thị Tuyết, Trưởng Phòng Quản lý di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: "UBND tỉnh và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành nhiều công văn chỉ đạo, hướng dẫn cụ thể đến các cơ quan, đơn vị liên quan. Thời gian tới, sở tiếp tục đồng hành, hỗ trợ trực tiếp đối với các địa phương nhằm bảo đảm việc thực hiện Kế hoạch 172 diễn ra đúng quy định, đúng trình tự và đạt hiệu quả cao”.
Di tích không chỉ là những công trình vật chất, mà còn là những vỉa tầng dày sâu, nơi bảo lưu các giá trị văn hóa và lịch sử. Nhìn vào mỗi di tích, hậu thế có thể thấy được những thời đoạn, mảnh ghép sống động, hào hùng và bi tráng trong tiến trình ngàn năm dựng nước, giữ nước của ông cha. Việc tỉnh Thanh Hóa quan tâm đến công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích - thể hiện qua Kế hoạch 172 và nhiều nghị quyết, kế hoạch, đề án khác - không chỉ góp phần gìn giữ di sản của quê hương, đất nước, mà còn cho thấy thái độ tôn trọng, lòng biết ơn, kính ngưỡng trong ứng xử với di tích, và xa hơn, là ứng xử với công sức, trí tuệ của tiền nhân...
Bài và ảnh: An Thư






Bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu