Giữ kỷ cương đất đai bắt đầu từ cấp xã

Nghị định 281/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 123/2024/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai, có hiệu lực từ ngày 31/8/2026 đã trao cho Chủ tịch UBND cấp xã thẩm quyền xử phạt vi phạm đất đai lớn hơn rất nhiều so với trước. Cùng với đó là yêu cầu người đứng đầu chính quyền cấp xã phải chịu trách nhiệm cao hơn trong việc giữ kỷ cương đất đai trên địa bàn quản lý.

Chính quyền phường Sầm Sơn và ngành chức năng kiểm tra hiện trạng đất tại khu dân cư.

Không để vi phạm “lớn dần”

Một thửa đất bị lấn chiếm, một diện tích đất nông nghiệp bị tự ý chuyển mục đích, một công trình mọc lên không đúng quy định - những vi phạm này thường bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể trên từng thửa đất, trong từng khu dân cư. Nếu được nhận diện và xử lý ngay từ đầu thì sẽ không gây ra hậu quả lớn. Nhưng khi vi phạm kéo dài, hiện trạng đã thay đổi, công trình đã hình thành, thậm chí đã có những giao dịch phát sinh hoặc liên quan đến quyền lợi của nhiều người, việc xử lý sẽ trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Do vậy, cấp cơ sở có vai trò rất quan trọng trong việc ngăn chặn, xử lý những vi phạm về đất đai ngay từ ban đầu.

Nghị định 281/2026/NĐ-CP đã nâng thẩm quyền xử phạt của Chủ tịch UBND cấp xã. Theo đó, Chủ tịch UBND cấp xã có thẩm quyền phạt tiền đến 250 triệu đồng. Mức này cao hơn rất nhiều so với mức 5 triệu đồng trước đây. Sự thay đổi này cho thấy yêu cầu đưa công tác quản lý, xử lý vi phạm đất đai sát cơ sở hơn, nhanh hơn và trực tiếp hơn, không để tình trạng “xảy ra rồi mới xử lý”. Tăng thêm thẩm quyền không phải để cấp xã “phạt được nhiều hơn”, mà để cấp xã đủ khả năng giải quyết vấn đề phát sinh ngay tại cơ sở.

Thẩm quyền lớn hơn, trách nhiệm phải rõ hơn

Việc tăng thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai cũng đòi hỏi thay đổi tư duy và cách quản lý đất đai. Cấp xã là nơi trực tiếp quản lý địa bàn dân cư, nắm biến động sử dụng đất và có điều kiện quan sát rõ nhất những thay đổi diễn ra trên thực địa. Vì vậy, cấp xã phải được xác định là nơi quan trọng nhất trong phòng ngừa và xử lý vi phạm đất đai. Quản lý đất đai không thể chỉ dựa vào hồ sơ, giấy tờ mà phải gắn với việc nắm chắc hiện trạng. Không thể chỉ chờ đơn, thư, phản ánh của người dân rồi mới kiểm tra; càng không thể để một công trình xây dựng trái phép hình thành, tồn tại mới đặt vấn đề về trách nhiệm. Khi một hành vi vi phạm diễn ra công khai trên địa bàn mà không được phát hiện hoặc không được xử lý kịp thời sẽ đặt ra câu hỏi về hiệu lực quản lý của chính quyền cơ sở.

Do vậy, ngoài tăng cường thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã, Nghị định 281 còn làm rõ hơn trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cấp xã. Có thêm thẩm quyền, Chủ tịch UBND cấp xã cũng phải chủ động hơn trong tổ chức kiểm tra, xác minh, xử lý; đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng và tính đúng đắn của quyết định được ban hành. Một quyết định xử phạt không đúng hành vi, sai đối tượng, sai thẩm quyền hoặc thiếu căn cứ... không những không giải quyết được vi phạm mà còn có thể làm phát sinh khiếu nại, tranh chấp mới.

Điểm đáng chú ý của Nghị định 281 không chỉ nằm ở việc nâng mức phạt, mà còn bổ sung, hoàn thiện các biện pháp khắc phục hậu quả, như: buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm; buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của mốc địa giới đơn vị hành chính; buộc thực hiện lại thủ tục hành chính về đất đai và buộc nộp lại các giấy tờ đã bị tẩy xóa, sửa chữa, làm sai lệch nội dung, giấy tờ giả đã sử dụng... Điều này đặt ra một yêu cầu rất rõ đối với công tác xử lý vi phạm về đất đai, đó là phải khắc phục triệt để hậu quả. Nếu quyết định đã ban hành nhưng hậu quả không được khắc phục; công trình vi phạm vẫn tồn tại; đất vẫn được sử dụng sai mục đích, thì hiệu lực của pháp luật mới chỉ dừng trên giấy.

Cùng với đó, quy định về xác định số lợi bất hợp pháp từ việc sử dụng đất vi phạm cũng góp phần bảo đảm nguyên tắc: người vi phạm không được hưởng lợi từ hành vi trái pháp luật. Đây là một thông điệp quan trọng đối với quản lý đất đai: vi phạm không thể trở thành một phép tính có lợi - nghĩa là lợi ích thu được từ sai phạm lớn hơn nhiều so với cái giá phải trả. Muốn vậy, việc xử lý phải đầy đủ từ xác định hành vi, áp dụng chế tài đến kiểm tra việc thực hiện các biện pháp khắc phục.

Nghị định 281/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 31/8/2026 đã trao thêm công cụ cho chính quyền cấp xã trong xử lý vi phạm về đất đai, nhưng hiệu quả quản lý vẫn phụ thuộc vào trách nhiệm và năng lực tổ chức thực hiện ở cơ sở. Bởi giữ kỷ cương đất đai không chỉ nằm ở việc xử phạt, mà ở khả năng ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu, xử lý đúng và không để sai phạm trở thành lợi ích. Khi chính quyền cấp xã nắm chắc địa bàn, quản lý chặt chẽ và thực hiện đầy đủ trách nhiệm, kỷ luật, kỷ cương đất đai mới thực sự được giữ vững.

Bài và ảnh: Hữu Đại