Gìn giữ “hồn cốt” di sản cho mai sau

Nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị di tích lịch sử, văn hóa, thời gian qua, chính quyền và các đơn vị chức năng các cấp trong tỉnh đã quan tâm đầu tư để tu bổ, tôn tạo các di tích bằng nhiều nguồn lực. Qua đó, góp phần đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tâm linh của Nhân dân và du khách thập phương.

Chùa Tường Vân được tu bổ, tôn tạo đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của Nhân dân.

Thôn Quan Chiêm (xã Hà Long) hiện là nơi tọa lạc đền thờ Lại Thế Khanh - một điểm văn hóa tâm linh gắn bó mật thiết với đời sống người dân trên địa bàn xã. Theo tài liệu lưu trữ tại địa phương, Lại Thế Khanh sinh ra tại xã Hà Dương nay là xã Hoạt Giang. Trong lịch sử, ông được biết đến là một bậc trung thần có đóng góp đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp khôi phục vương triều nhà Hậu Lê. Thời kỳ Tiết chế Thái sư Nguyễn Kim nắm quyền, vị tướng này đã trực tiếp cầm quân tham gia nhiều chiến dịch, góp công lớn trong việc phò tá vua Lê Trang Tông hồi loan về đất Thanh Hóa và được triều đình ban phong tước hầu. Đến năm 1543, với vai trò thuộc tướng phủ tiết chế dưới quyền Trịnh Kiểm, Lại Thế Khanh tiếp tục lập công lớn sau ba lần tiến quân đánh giặc tại trấn Sơn Nam. Nhờ công lao lớn, ông được triều đình phong tước An Quận công và ban đất lộc điền tại xã Quan Chiêm, tổng Thượng Bạn, phủ Hà Trung (nay là xã Hà Long).

Sau khi Lại Thế Khanh mất, Nhân dân đã xây dựng đền thờ ông tại thôn Quan Chiêm, xã Hà Long để ghi nhớ công lao đối với đất nước. Năm 2000, con cháu họ Lại đóng góp, tôn tạo lại một số hạng mục để có nơi cho Nhân dân thắp hương vào các ngày giỗ, lễ tết. Với giá trị lịch sử, năm 2011 đền thờ Lại Thế Khanh đã được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa. Năm 2022, được sự quan tâm của Nhà nước và nguồn huy động hợp pháp khác, đền thờ Lại Thế Khanh đã được tu bổ, tôn tạo với tổng mức đầu tư hơn 5 tỷ đồng.

Qua tìm hiểu thực tế, trước khi được tu bổ và tôn tạo, đền thờ Lại Thế Khanh từng bị xuống cấp nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sinh hoạt tâm linh của Nhân dân, trong khi ngân sách địa phương còn nhiều hạn chế. Nhờ làm tốt công tác tuyên truyền, vận động của cấp ủy và chính quyền địa phương, nhiều người dân trong xã, du khách thập phương, đặc biệt là con cháu dòng họ Lại đã tự nguyện đóng góp công sức, tiền của để trùng tu, tôn tạo lại ngôi đền.

Ông Lại Xuân Đức, một trong những người con dòng họ Lại có nhiều đóng góp cho việc xây dựng đền, chia sẻ: trùng tu, tôn tạo lại đền thờ Lại Thế Khanh là niềm mong ước của Nhân dân trong và ngoài xã Hà Long. Nhận thức được trách nhiệm của bản thân, tôi đã tự nguyện đóng góp một phần công sức và vận động anh, em, con cháu trong dòng họ góp công, góp của, để cùng với Nhà nước xây dựng ngôi đền, đáp ứng nguyện vọng của Nhân dân.

Ông Phạm Văn Tuấn, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội, UBND xã Hà Long, chia sẻ: Trong khi nguồn ngân sách của địa phương còn nhiều hạn chế, các di tích xuống cấp, ảnh hưởng đến sinh hoạt tâm linh của Nhân dân. Việc huy động các nguồn lực hợp pháp để tu bổ, tôn tạo các di tích là việc làm rất cần thiết. Thời gian qua, được sự quan tâm của Nhà nước, cùng với sự hỗ trợ của các nhà hảo tâm và Nhân dân, nhiều di tích trên địa bàn của xã được tu bổ, tôn tạo. Sau khi được tu bổ, tôn tạo không chỉ đáp ứng nguyện vọng của Nhân dân mà còn thu hút nhiều du khách thập phương tới tham quan, chiêm bái, góp phần quan trọng vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Tại xã Vĩnh Lộc, công tác tu bổ, tôn tạo các di tích trên địa bàn luôn được cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm. Xã đã chú trọng huy động nhiều nguồn lực, trong đó có nguồn vận động hợp pháp để tu bổ, tôn tạo các di tích. Giai đoạn 2021-2025, trên địa bàn xã Vĩnh Lộc có 4 di tích, gồm: đình làng Hồ Nam; nghè Kỳ Ngãi; cụm di tích chùa, đình, đền Hà Lương; chùa Tường Vân, được tu bổ, phục hồi, tôn tạo, chống xuống cấp với tổng mức đầu tư gần 17,6 tỷ đồng. Hiện nay, xã Vĩnh Lộc đã có báo cáo đề xuất danh mục bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích trên địa bàn xã giai đoạn 2026-2030 đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất với UBND tỉnh hỗ trợ kinh phí tu bổ, tôn tạo các di tích, gồm: di tích lịch sử cấp quốc gia đền thờ Trần Khát Chân; di tích lịch sử cấp tỉnh nghè Kỳ Ngãi; cụm di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh chùa, đình, đền Hà Lương; di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh đền thờ Cao Hiển, nghè Yên Lạc, chùa Còng (Linh Quang).

“Trên địa bàn xã Vĩnh Lộc có 17 di tích, trong đó có 5 di tích quốc gia, như: đền thờ Trần Khát Chân; chùa Tường Vân; động Hồ Công... Thời gian qua, được sự quan tâm của Nhà nước, các nhà hảo tâm và Nhân dân, nhiều di tích được tu bổ, tôn tạo trở nên khang trang, góp phần thu hút du khách đến tham quan, chiêm bái và quảng bá đất và người Vĩnh Lộc. Từ đầu năm 2026 đến nay, các di tích trên địa bàn xã đón hơn 15.000 lượt khách đến tham quan, vãn cảnh”, ông Trịnh Trọng Trung, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Vĩnh Lộc, cho biết.

Cùng với các xã Hà Long, Vĩnh Lộc nhiều địa phương khác như: Tân Ninh, Như Thanh, Tống Sơn, Vạn Lộc... đã huy động mọi nguồn lực hợp pháp để tu bổ, tôn tạo lại các di tích lịch sử, văn hóa, góp phần làm cho diện mạo di tích trở nên khang trang, xứng tầm với giá trị vốn có của nó. Theo báo cáo của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thanh Hóa, toàn tỉnh có 858 di tích được xếp hạng các cấp, trong đó có 1 di sản văn hóa thế giới, 5 di tích quốc gia đặc biệt, 139 di tích cấp quốc gia, 713 di tích cấp tỉnh. Để bảo tồn và phát huy các di tích lịch sử văn hóa, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi và chống xuống cấp 104 di tích trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, giai đoạn 2022-2025. Hiện nay, có 52 di tích, dự án được cấp kinh phí hỗ trợ để tu bổ, tôn tạo và cơ bản hoàn thành đưa vào sử dụng, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng của Nhân dân và du khách thập phương. Bên cạnh các di tích được Nhà nước cấp kinh phí, nhiều di tích trên địa bàn tỉnh được tu bổ, tôn tạo bằng nguồn kinh phí xã hội hóa. Việc làm này không chỉ góp phần giảm bớt gánh nặng ngân sách Nhà nước mà còn thể hiện trách nhiệm của Nhân dân, doanh nghiệp đối với việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của ông cha để lại.

Để bảo tồn và phát huy các giá trị di tích, ngày 18/11/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Công văn số 20327/UBND-VHXH về việc triển khai thực hiện chương trình bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026-2030. Trong đó giao cho Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì phối hợp với các cơ quan chức năng liên quan tổng hợp, tham mưu UBND tỉnh, đề xuất bố trí kinh phí ngân sách tỉnh để hỗ trợ công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi chống xuống cấp các di tích lịch sử văn hóa trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, giai đoạn 2026-2030. Trên cơ sở rà soát, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xây dựng dự thảo kế hoạch và danh mục bảo quản, tu bổ, phục hồi và chống xuống cấp các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2026-2030 với 138 di tích, trong đó có 1 Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, 27 di tích quốc gia và 109 di tích cấp tỉnh. Đồng thời, sở có tờ trình đề nghị UBND tỉnh phê duyệt kế hoạch và danh mục bảo quản, phục hồi và chống xuống cấp các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2026-2030. Để thực hiện kế hoạch, nguồn kinh phí sẽ được huy động từ ngân sách tỉnh, ngân sách địa phương cùng các nguồn lực xã hội hóa hợp pháp khác. Trong đó, ngân sách tỉnh dự kiến hỗ trợ không quá 50 tỉ đồng mỗi năm, tối đa 250 tỉ đồng trong cả giai đoạn 2026-2030.

Ông Lê Văn Trung, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, chia sẻ: UBND tỉnh Thanh Hóa vừa ban hành kế hoạch tăng cường quản lý, bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh giai đoạn 2026-2030. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang hướng dẫn các xã, phường lập hồ sơ xin hỗ trợ kinh phí; tổ chức thẩm định, xác định thứ tự ưu tiên và đề xuất mức hỗ trợ hằng năm để báo cáo UBND tỉnh xem xét, quyết định. Bên cạnh đó, sở tiếp tục phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và ngành chức năng, đẩy mạnh quảng bá giá trị di tích nhằm thu hút đông đảo Nhân dân, du khách thập phương tới tham quan, chiêm bái, cầu phúc, cầu an. Hoạt động này nhằm nâng cao nhận thức, sự trân trọng của cộng đồng và doanh nghiệp đối với di sản, từ đó tự nguyện đóng góp kinh phí, công đức để tu bổ, tôn tạo các di tích, lan tỏa giá trị di sản, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa tâm linh của người dân và là “chìa khóa” tạo nên sự phát triển du lịch bền vững.

Bài và ảnh: Hải Anh