Đầu tư thủy lợi, gieo mùa vàng ấm no

Từ những hồ chứa, đập dâng đến các trạm bơm, kênh mương trải dài trên những vùng quê, các công trình thủy lợi đang ngày đêm dẫn dòng nước tưới mát ruộng đồng, bồi đắp những mùa vàng no ấm.

Điều tiết nước phục vụ sản xuất tại đập Bái Thượng.

Khơi thông những “mạch máu” đồng ruộng

Xác định thủy lợi là “mạch máu” của sản xuất và đời sống, ngành nông nghiệp và môi trường cùng các địa phương trong tỉnh đã huy động nhiều nguồn lực đầu tư, nâng cấp hạ tầng thủy lợi theo hướng đồng bộ, hiện đại, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển sản xuất trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Đến đầu tháng 9/2026, Thanh Hóa có 2.528 công trình đầu mối thủy lợi, gồm 610 hồ chứa nước, 1.023 đập dâng, 895 trạm bơm cùng 15.910km kênh mương. Hệ thống công trình cơ bản bảo đảm tưới, tiêu ổn định cho gần 310.000ha đất gieo trồng hằng năm; góp phần cấp nước sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nuôi trồng thủy sản và phòng, chống thiên tai.

Với sự quan tâm của Chính phủ, các bộ, ngành Trung ương, Tỉnh ủy, UBND tỉnh và sự vào cuộc của các ngành, địa phương, nhiều dự án (DA) thủy lợi đã được bố trí nguồn vốn xây dựng, sửa chữa, nâng cấp, tăng khả năng trữ nước, phòng, chống hạn hán và xâm nhập mặn.

Cùng với nguồn lực trong nước, tỉnh tích cực phối hợp với các bộ, ngành Trung ương và nhà tài trợ để thu hút vốn ODA, nguồn hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ; mở rộng hợp tác với các định chế tài chính, tổ chức quốc tế. Đến nay, Thanh Hóa đã đầu tư nâng cấp, tu bổ 192 hồ, đập, 37 trạm bơm tưới, tiêu và 62 tuyến kênh. Nhiều DA đã hoàn thành, đưa vào sử dụng như trạm bơm tiêu Yên Tôn, DA sửa chữa và nâng cao an toàn đập (WB8), hệ thống thủy lợi sông Lèn, DA tiêu vùng III Nông Cống (giai đoạn 2)... Nhiều DA thủy lợi trọng điểm khác đang được gấp rút thi công.

Vượt khó, dồn lực hoàn thành các công trình trọng điểm

Nhằm chủ động tiêu thoát lũ cho khu vực phía Bắc tỉnh, bảo vệ an toàn khu dân cư, các gói thầu xây lắp thuộc DA tăng cường khả năng tiêu thoát lũ vùng Bắc Thanh Hóa được triển khai từ tháng 9 và tháng 10/2025. DA có quy mô lớn, gồm: nâng cấp kênh Hưng Long và các công trình trên kênh; xây dựng công trình điều tiết nước trên kênh Chiếu Bạch; nạo vét lòng dẫn, xây dựng công trình trên sông Tống và sông Hoạt, trong đó có cầu Đìa Ngang, cầu Cao Lũng; nâng cấp, gia cố tuyến kênh Đông Quang cùng các kênh nhánh N1, N2; nâng cấp 2,14km đê tả sông Hoạt. DA được triển khai trên địa bàn các xã Hoạt Giang, Lĩnh Toại, Tống Sơn, Ba Đình, Nga Thắng, Nga Sơn, Hồ Vương và Tân Tiến.

Ngày chúng tôi đến công trường DA tăng cường khả năng tiêu thoát lũ vùng Bắc Thanh Hóa, trời nắng nóng như đổ lửa, nhưng cán bộ, kỹ sư, công nhân, người lao động vẫn giữ tinh thần, khí thế làm việc khẩn trương.

“Trên phạm vi mặt bằng được bàn giao, công ty đã ưu tiên huy động nhân lực, vật tư, xe máy chuyên dùng, triển khai nhiều mũi thi công, gấp rút hoàn thành các phần việc được giao, góp phần thực hiện mục tiêu giải ngân vốn đầu tư công của tỉnh. Đơn vị cũng chủ động khắc phục khó khăn về một số vật liệu xây dựng, đặc biệt là vật liệu đất đắp rất khan hiếm, giá tăng cao. Thời tiết bất lợi cho thi công; công tác giải phóng mặt bằng ở một số vị trí còn chậm...", ông Thái Duy Khiêm (Tổng Công ty Xây dựng nông nghiệp Việt Nam - CTCP), chỉ huy trưởng gói thầu số 12 (gia cố kênh Hưng Long trên địa bàn các xã: Nga Sơn, Hồ Vương), chia sẻ.

Ban Quản lý DA đầu tư xây dựng các công trình nông nghiệp và phát triển nông thôn Thanh Hóa (chủ đầu tư) và các địa phương đã đồng hành tháo gỡ khó khăn cho đơn vị thi công, đồng thời phối hợp với chính quyền các xã vận động Nhân dân đồng thuận, sớm hoàn thành giải phóng mặt bằng. Đến nay, tổng khối lượng thi công trên công trường đạt gần 70% khối lượng phải làm. Theo kế hoạch, DA sẽ hoàn thành vào ngày 31/12/2026. Khi đưa vào sử dụng, DA sẽ tăng khả năng tiêu thoát lũ cho lưu vực rộng khoảng 20.650ha; trong đó, khoảng 4.570ha được chủ động bơm tiêu nhanh; nâng cao năng lực phòng, chống lụt, bão, bảo vệ khu dân cư khu vực phía Bắc tỉnh.

Một công trình quan trọng khác là Trạm bơm Hoằng Khánh (tại xã Hoằng Giang), được khởi công ngày 15/12/2024 bằng nguồn vốn ngân sách Nhà nước do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Các hạng mục chính gồm nhà trạm bơm, cống qua đê, hệ thống kênh và công trình trên kênh, nhà quản lý, khuôn viên.

Dù một số vật liệu xây dựng khan hiếm, giá tăng cao, các đơn vị vẫn tranh thủ thời tiết thuận lợi, huy động mọi nguồn lực gấp rút hoàn thiện DA. Đến đầu tháng 9/2026, trạm bơm đã cơ bản hoàn thành, chất lượng các hạng mục bảo đảm thiết kế. Các đơn vị đang hoàn thiện khuôn viên khu đầu mối, phấn đấu hoàn thành toàn bộ công trình trong tháng 10/2026. Trạm bơm Hoằng Khánh đưa vào sử dụng sẽ chủ động cấp nước tưới, tạo nguồn cho 11.572ha đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản tại các xã thuộc các huyện Hoằng Hóa, Hậu Lộc (cũ); tạo nguồn cấp nước sinh hoạt, công nghiệp với công suất 51.136m3/ngày đêm. Công trình không chỉ bổ sung một hạ tầng quan trọng mà còn mở ra khả năng chủ động nguồn nước, tiếp sức cho sản xuất và đời sống của người dân trong vùng.

Hướng tới thủy lợi hiện đại, đa mục tiêu

Trước yêu cầu phát triển mới, Quyết định số 1575/QĐ-UBND ngày 30/5/2026 của Chủ tịch UBND tỉnh về việc phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Thanh Hóa thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 tiếp tục xác định phát triển hạ tầng thủy lợi theo hướng đa mục tiêu, thích ứng với biến đổi khí hậu; đồng thời đưa nhiều DA vào danh mục ưu tiên đầu tư giai đoạn 2026-2030.

Đối với nhiệm vụ cấp nước tưới, tỉnh định hướng hiện đại hóa hệ thống thủy lợi Bái Thượng. Triển khai DA cơ sở hạ tầng nước có khả năng chống chịu khí hậu và toàn diện cho các hộ sản xuất nhỏ ở nông thôn tỉnh Thanh Hóa; đầu tư công trình thủy lợi - thủy điện Cẩm Hoàng. Đối với nhiệm vụ tiêu úng, thoát lũ, Thanh Hóa sẽ cải tạo, nâng cấp hệ thống tiêu sông Hoàng, sông Nhơm, sông Lý; xây dựng các trạm bơm tiêu Quảng Châu, Lưu - Phong - Châu, Hà Vinh 1; nạo vét, nâng cao năng lực tiêu cho sông Cầu Chày, sông Hoạt, sông Mậu Khê và các trục tiêu Cầu Mư, tuyến từ hồ Cầu Mùn đến cầu Đá Bàn, khu vực Bắc sông Chu - Nam sông Mã...

Cùng với giải pháp công trình, ngành nông nghiệp và môi trường chú trọng các giải pháp phi công trình: áp dụng tưới tiên tiến, tiết kiệm nước cho lúa theo phương pháp nông - lộ - phơi, ướt - khô xen kẽ; mở rộng tưới phun mưa, tưới nhỏ giọt đối với cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao; chuyển đổi sang cây trồng chịu hạn, chịu mặn, nuôi trồng thủy sản và mô hình cá - lúa. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý, vận hành cũng được tăng cường thông qua các thiết bị tự động đo mực nước, lượng mưa, độ mặn...

Ngành chức năng cũng quan tâm đào tạo, nâng cao năng lực đội ngũ quản lý; củng cố các tổ chức quản lý, khai thác nhằm vận hành công trình an toàn, hiệu quả; điều tra, đánh giá để phát huy tiềm năng, giá trị của hệ thống thủy lợi trong điều kiện biến đổi khí hậu và nguồn nước suy giảm. Kết hợp nguồn vốn ngân sách với xã hội hóa, thu hút nguồn lực ngoài ngân sách, phát huy sự đóng góp phù hợp của Nhân dân để xây dựng, kiên cố hóa kênh mương phục vụ tưới, tiêu nội đồng.

Cùng với hoàn thiện hệ thống thủy lợi đồng bộ, các địa phương và người dân cần chủ động bảo vệ, phát triển rừng, nhất là rừng phòng hộ đầu nguồn. Khi rừng đầu nguồn được gìn giữ, công trình thủy lợi được quản lý, vận hành hiệu quả và nguồn nước được sử dụng tiết kiệm, những “mạch máu” của đồng ruộng xứ Thanh sẽ bền bỉ chảy qua năm tháng, làm nên những mùa vàng bội thu.

Bài và ảnh: Thùy Dương