Chuyện những nhà văn hóa sau sáp nhập

Sáp nhập thôn, tổ dân phố là bước đi mang tính chiến lược nhằm tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính và tập trung nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở. Thế nhưng, đằng sau những con số ấn tượng về số lượng thôn, phố giảm xuống là bài toán về việc sử dụng và phát huy giá trị của các nhà văn hóa (NVH) sau sáp nhập.

Nhà văn hóa phố Tây Sơn 1 sau sáp nhập không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt cộng đồng của người dân.

Sau đợt sắp xếp, sáp nhập quy mô lớn giữa năm 2026, tỉnh Thanh Hóa đã giảm mạnh từ 4.351 xuống còn 1.933 thôn, tổ dân phố, giảm 2.418 đơn vị (tương ứng giảm 55,6%). Điều này đồng nghĩa hơn 2.418 NVH (bao gồm cả NVH của đợt sáp nhập trước đó) không còn đóng vai trò là trung tâm sinh hoạt cộng đồng chính của các thôn, tổ dân phố mới sau sắp xếp.

Làm một phép tính đơn giản, trước sáp nhập 2 thôn có 2 NVH thì sau sáp nhập 2 thôn thành 1, quy mô dân số tăng lên, nhu cầu sinh hoạt cộng đồng cũng vì thế mà lớn hơn. Khi đó, việc lựa chọn một NVH phù hợp không chỉ căn cứ vào diện tích, quy mô công trình, mà còn phải tính đến vị trí, khoảng cách từ nhà văn hóa đến các khu dân cư, nhất là những nơi xa nhất. Vì vậy, giữa 2 NVH cũ sẽ phải lựa chọn một địa điểm chính đáp ứng yêu cầu sinh hoạt cộng đồng của thôn mới.

Phố Tây Sơn 1, phường Hạc Thành là một ví dụ. Sau khi sáp nhập phố Tây Sơn 1 và phố Tây Sơn 2, quy mô dân số của phố mới tăng lên hơn 3.100 người, gấp đôi so với trước. NVH phố Tây Sơn 1 có diện tích rộng hơn được lựa chọn làm NVH chung của phố mới. Thế nhưng, do được xây dựng từ lâu, cơ sở vật chất đã xuống cấp, diện tích và công năng cũng bộc lộ nhiều hạn chế, khiến NVH ngày càng khó đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cộng đồng của đông đảo người dân sau sáp nhập.

Anh Trần Quang Hưng, Trưởng phố Tây Sơn 1, cho biết: “Trước sáp nhập, NVH đã không đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt của người dân, sau sáp nhập những bất cập ấy càng trở nên rõ hơn. Ví như hiện nay, mỗi buổi họp chi bộ có khoảng 90 - 100 đảng viên tham dự, do diện tích NVH chật, nhiều người phải ngồi ra ngoài sân mới đủ chỗ. Có hôm trời mưa, cuộc họp đang diễn ra phải tạm dừng để sắp xếp lại chỗ ngồi. Hệ thống phát thanh của phố cũng chưa thể phủ khắp địa bàn nên sau khi đọc nội dung tuyên truyền tại NVH chính, tôi lại phải đến NVH Tây Sơn 2 (cũ) đọc lại lần nữa. Hay như mới đây, phố tổ chức Tết Trung thu, dù có khoảng sân rộng hơn các NVH khác nhưng vẫn không đủ chỗ để các cháu thiếu nhi và phụ huynh cùng tham dự”.

Sau sắp xếp, phường Hạc Thành giảm từ 125 xuống còn 65 tổ dân phố (giảm 48%). Diện tích rộng, số dân đông gấp 2 - 3 lần nhưng các NVH vẫn giữ nguyên. Theo Phó Chủ tịch UBND phường Hạc Thành Nguyễn Thị Thanh Hiền, hầu hết các NVH trên địa bàn phường đều chật hẹp, có nơi chiều rộng chỉ có 3,8m vốn đã khó đáp ứng nhu cầu họp hành, sinh hoạt của phố cũ, nay càng khó khăn hơn. Để có thêm không gian sinh hoạt, các tổ dân phố hiện phải sử dụng một NVH chính, đồng thời tận dụng NVH còn lại làm nơi sinh hoạt cho các cụm dân cư. Sau sáp nhập, phường đã đi kiểm tra, đánh giá thực trạng nhưng do quỹ đất hạn chế, trong khi số dân của mỗi tổ dân phố tăng lên nhiều nên việc cải tạo NVH rất khó thực hiện, vì có cải tạo cũng vẫn không đáp ứng được nhu cầu hiện nay.

Thôn 2, xã Quý Lộc được hình thành từ việc sáp nhập thôn 7, thôn 8 và thôn 9 với hơn 3.300 nhân khẩu. Trên địa bàn thôn hiện có 3 NVH. Nghịch lý là, dù nhiều về số lượng, nhưng các công trình này lại chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về công năng, diện tích và nhu cầu sử dụng. Theo chia sẻ của trưởng thôn 2 Trịnh Văn Cảnh: “Sau sáp nhập, NVH thôn 8 (cũ) kém hơn cả về cơ sở vật chất lẫn trang thiết bị nhưng có diện tích rộng, lại nằm ở trung tâm của 3 thôn nên được lựa chọn làm NVH chính. Dù rộng 836m2, song NVH này vẫn không thể đáp ứng được nhu cầu sử dụng khi số dân của thôn mới đông nhất xã. Vì vậy, việc tổ chức sinh hoạt cộng đồng vẫn phải duy trì tại 3 NVH - nơi phục vụ các cuộc họp, nơi tổ chức các hoạt động văn nghệ, TDTT và nơi để người dân sinh hoạt cộng đồng”.

Thực hiện chủ trương về sắp sếp, sáp nhập các thôn, tổ dân phố, xã Quý Lộc giảm từ 25 xuống còn 12 thôn. Qua rà soát thực tế, trong số 12 NVH được lựa chọn làm NVH trung tâm, chỉ có 4 NVH đạt chuẩn, 8 NVH còn lại chưa đáp ứng yêu cầu. Phó Chủ tịch UBND xã Quý Lộc Nguyễn Thọ Chân cho biết: “Để xây dựng xã Quý Lộc đạt chuẩn NTM vào năm 2028, địa phương đã rà soát, xây dựng kế hoạch đầu tư mới, nâng cấp, cải tạo hệ thống các NVH. Nguồn kinh phí dự kiến được huy động từ nguồn sự nghiệp phát triển văn hóa Trung ương phân bổ cho địa phương, ngân sách xã và nguồn xã hội hóa trong Nhân dân. Dự kiến, 3 NVH xây dựng mới có tổng mức đầu tư khoảng 1,5 - 2 tỷ đồng/nhà; các NVH được nâng cấp, cải tạo có kinh phí từ 1 - 1,5 tỷ đồng/nhà”.

Không riêng phường Hạc Thành hay xã Quý Lộc, tình trạng “vừa thừa, vừa thiếu” này diễn ra phổ biến ở nhiều thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh. Đây không đơn thuần là câu chuyện thiếu chỗ ngồi hay bất tiện trong mỗi cuộc họp. Đằng sau đó là những hạn chế đối với việc tổ chức các hoạt động cộng đồng ở cơ sở.

Hiện nay, việc duy trì sinh hoạt tại các NVH cũ mới chỉ là giải pháp tình thế, chưa phải phương án quản lý, khai thác tài sản công bền vững. Nếu các công trình này tiếp tục được sử dụng nhưng thiếu cơ chế quản lý, bảo vệ phù hợp, nguy cơ xuống cấp, lãng phí sẽ ngày càng rõ. Trong điều kiện ngân sách địa phương còn hạn hẹp, việc đầu tư xây mới đồng loạt NVH đạt chuẩn cho tất cả các thôn, tổ dân phố là khó khả thi. Vì vậy, tháo gỡ những điểm nghẽn về thiết chế văn hóa sau sáp nhập là việc làm cần thiết.

Bài và ảnh: Tố Phương