Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thăm Trung Á: Hợp tác, cạnh tranh và định hình lại trật tự khu vực

Trung Á đang nổi lên như một không gian địa chính trị cạnh tranh ngày càng rõ nét giữa các cường quốc, đặc biệt là Trung Quốc, Nga và Mỹ. Diễn đàn Trung Á - Trung Quốc tổ chức tại Kazakhstan ngày 17-18/6 không chỉ là một sự kiện ngoại giao định kỳ, mà phản ánh sâu sắc những biến chuyển mang tính chiến lược trong cấu trúc quyền lực khu vực. Vậy đâu là cơ hội, đâu là thách thức, và Trung Á đang dịch chuyển về phía ai?

Trung Á trong chiến lược đối ngoại mới của Bắc Kinh

Trong vài năm trở lại đây, Trung Quốc đã từng bước tái định hình quan hệ hợp tác với các quốc gia Trung Á, theo hướng ngày càng chặt chẽ và có hệ thống hơn. Từ năm 2020, các cuộc họp cấp bộ trưởng giữa hai bên bắt đầu được tổ chức theo định dạng C5+1 - mô hình hợp tác giữa Trung Quốc và 5 nước Trung Á. Bước ngoặt đáng chú ý diễn ra vào năm 2023 tại Tây An, khi Trung Quốc tổ chức diễn đàn nguyên thủ quốc gia đầu tiên với các nước Trung Á và ký kết tuyên bố chung, qua đó chính thức đưa vào chương trình nghị sự khu vực khái niệm “Cộng đồng chung vận mệnh cho nhân loại” do Chủ tịch Tập Cận Bình khởi xướng.

Kể từ đó, Trung Á đã được lồng ghép vào chiến lược đối ngoại dài hạn của Trung Quốc không chỉ về kinh tế, mà cả chính trị và an ninh. Diễn đàn diễn ra tại Kazakhstan vào trung tuần tháng 6 tiếp tục khẳng định vai trò của cơ chế C5+1 như một nền tảng đối thoại chiến lược giữa Trung Quốc và khu vực Trung Á, phản ánh chiều sâu và tính liên tục của chính sách này.

Tuy nhiên, bối cảnh tổ chức diễn đàn lần này đặc biệt nhạy cảm: thế giới đang chứng kiến sự leo thang của các xung đột toàn cầu và tình hình địa - chính trị ngày càng phức tạp. Trong bối cảnh đó, chuyến thăm của Chủ tịch Tập Cận Bình tới khu vực Trung Á không chỉ đơn thuần là hoạt động ngoại giao định kỳ, mà đang được một số phương tiện truyền thông phương Tây nhìn nhận như nỗ lực thiết lập một “liên minh thân thiện” xoay quanh Trung Quốc, một hình thái chuẩn bị cho khả năng đối đầu chiến lược với Mỹ.

Dĩ nhiên, Trung Quốc vẫn duy trì lập trường chính thức là thúc đẩy hòa bình, an ninh và phát triển bền vững với các đối tác Trung Á. Tuy nhiên, những gì được thảo luận tại diễn đàn gần đây, như tăng cường phối hợp an ninh, đầu tư hạ tầng xuyên khu vực và kết nối năng lượng, cho thấy chương trình nghị sự thực tế mang trọng tâm sâu hơn về chiến lược, vượt ra ngoài các tuyên bố thiện chí đơn thuần.

Chuyến thăm Trung Á của Chủ tịch Tập Cận Bình lần này tập trung vào các lĩnh vực chiến lược gồm năng lượng, kết nối hạ tầng và công nghệ số. Tuy vậy, hợp tác không dừng ở ba trụ cột này. Trung Quốc đang chủ động mở rộng ảnh hưởng mềm thông qua các trung tâm ngôn ngữ, viện nghiên cứu và chương trình chuyển giao công nghệ tại Kazakhstan, cho thấy một chiến lược toàn diện nhằm gia tăng mức độ gắn kết với khu vực. Điều này được triển khai bài bản và hiệu quả, thể hiện rõ mục tiêu chiến lược của Bắc Kinh tại Trung Á.

Quan hệ kinh tế giữa Trung Quốc và các nước Trung Á có nền tảng vững chắc, được xây dựng trên thực tiễn hợp tác hiệu quả và phi chính trị hóa. Theo Izvestia, Tổng thống Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev khẳng định rằng “Trung Quốc, khi bàn về các dự án kinh tế lớn, không bao giờ đặt ra điều kiện chính trị” và luôn thực hiện cam kết một cách nhanh chóng. Trong bối cảnh Trung Á vốn tồn tại tâm lý e ngại truyền thống, phát biểu này mang ý nghĩa quan trọng, củng cố niềm tin của khu vực vào sự ổn định và thực chất trong hợp tác với Bắc Kinh.

Về kinh tế, năng lượng tiếp tục là ưu tiên chiến lược của Trung Quốc. Dù kinh tế Trung Quốc có dấu hiệu chững lại, nhu cầu năng lượng nội địa vẫn lớn. Trước áp lực từ các sáng kiến cạnh tranh như “Cửa ngõ toàn cầu” của châu Âu hay nguy cơ chiến tranh thương mại với Mỹ, Trung Quốc đang tăng tốc trong các thỏa thuận năng lượng quốc tế. Tại hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc - Trung Á mới đây, Kazakhstan đã ký kết thỏa thuận với Trung Quốc về năng lượng tái tạo. Đồng thời, một loạt dự án, trong đó có nhà máy điện mặt trời Sauran hợp tác với China Energy, đã được đề xuất tại vùng Turkestan, thể hiện nỗ lực hiện đại hóa ngành năng lượng khu vực dưới sự hỗ trợ kỹ thuật và tài chính từ Trung Quốc.

Bên cạnh năng lượng, Bắc Kinh cũng chú trọng đến cơ sở hạ tầng và logistics. Từ các dự án trong khuôn khổ “Vành đai và Con đường” đến việc tích hợp Trung Á vào Hành lang Kinh tế Trung Quốc-Pakistan, Trung Quốc đang dần thiết lập một mạng lưới kết nối chiến lược toàn diện. Những dự án then chốt như tuyến đường sắt Trung Quốc-Kyrgyzstan-Uzbekistan hay tuyến đường sắt xuyên Afghanistan không chỉ tạo đà cho thương mại khu vực, mà còn là công cụ vật chất hiện thực hóa tầm nhìn toàn cầu của Trung Quốc, đặc biệt là khái niệm “Cộng đồng chung vận mệnh”.

Phản ứng từ Moscow: Cơ hội hợp tác hay tín hiệu cạnh tranh?

Có không ít ý kiến đưa ra giả thuyết về khả năng mâu thuẫn lợi ích giữa Nga và Trung Quốc tại Trung Á, cho rằng Bắc Kinh đang từng bước thay thế vai trò truyền thống của Moscow trong việc bảo đảm an ninh khu vực. Tuy nhiên, không thể bỏ qua thực tế rằng cả hai nước đều là thành viên của các cơ chế hợp tác an ninh như Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), và cùng chia sẻ lợi ích trong việc duy trì ổn định và phát triển hòa bình tại Trung Á.

Theo Andrei Kortunov, Giám đốc khoa học Hội đồng các vấn đề quốc tế Nga (RIAC) nhận định rằng, hoạt động của Trung Quốc tại Trung Á, đặc biệt thông qua các cơ chế như hội nghị thượng đỉnh Trung Á - Trung Quốc, có ý nghĩa chiến lược đối với Liên bang Nga. Trước hết, các tiến trình này đang diễn ra trong một khu vực vốn nằm trong phạm vi ảnh hưởng truyền thống của Nga. Thứ hai, những dự án hạ tầng giao thông và năng lượng do Trung Quốc thúc đẩy có khả năng thiết lập các tuyến kết nối thay thế, làm thay đổi cục diện vận tải và kinh tế mà Nga cần đánh giá một cách nghiêm túc.

Nga có lợi ích rõ ràng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển bền vững của Trung Á, và hợp tác với Trung Quốc trong khuôn khổ Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) hoặc các cấu trúc đa cực có thể hỗ trợ mục tiêu đó. Tuy nhiên, mức độ thâm nhập kinh tế ngày càng sâu rộng của Trung Quốc, cùng với ảnh hưởng mềm gia tăng, cũng đặt ra câu hỏi về nguy cơ tái cấu trúc các trung tâm quyền lực trong khu vực.

Vì vậy, các sáng kiến của Trung Quốc mang tính hai mặt đối với Nga: một mặt là thách thức trong cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị; mặt khác là cơ hội để duy trì vai trò chủ chốt nếu có thể thúc đẩy sự phối hợp chiến lược mang tính xây dựng, dựa trên lợi ích chung và tầm nhìn dài hạn trong khu vực.

Hùng Anh (CTV)