Văn hóa là hồn cốt của dân tộc

Nếu ví Tổ quốc này như một cơ thể sống, thì văn hóa là mạch máu len lỏi trong từng tấc sự sống ấy. Được ngưng tụ qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, để đến lượt mình, văn hóa đã trở thành mạch nguồn hun đúc nên trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh Việt Nam.

Di tích lịch sử Lam Kinh.

"Tấm khiên" mềm dẻo và bền bỉ

Văn hóa Việt Nam ra đời và phát triển trong những điều kiện lịch sử rất đặc biệt, gắn với những cuộc đấu tranh vĩ đại để dựng nước và giữ nước; quá trình lao động kiên cường để trụ vững và phát triển. Quá trình lâu dài ấy đã bồi lắng nên những tinh hoa văn hóa mà nhờ đó, nó đã tạo ra “tấm khiên” mềm dẻo và bền bỉ, giúp bảo vệ dân tộc trước mọi âm mưu đồng hóa, xâm lăng, triệt tiêu văn hóa. Trong thời đại ngày nay, khi mà khoảng cách biên giới quốc gia đang bị xóa nhòa bởi làn sóng hội nhập kinh tế, thì văn hóa truyền thống càng phải đóng vai trò như “gương mặt đại diện” của quốc gia - dân tộc. Văn hóa là một “tiêu chí” giúp nhận diện một quốc gia, thậm chí văn hóa góp phần tạo sự khu biệt về hệ giá trị và sức ảnh hưởng của một quốc gia trên trường quốc tế.

Song, cùng với xu thế hội nhập mạnh mẽ, toàn diện và sâu sắc, thì văn hóa cũng trở thành một mặt trận, nơi diễn ra những cuộc cạnh tranh, thậm chí là xung đột vừa âm thầm vừa gay gắt về hệ giá trị và sức ảnh hưởng giữa các quốc gia, các nền văn hóa. Việt Nam - một quốc gia đang hội nhập sâu rộng với thế giới, cũng không nằm ngoài xu thế ấy. Thậm chí, quá trình mở cửa đất nước đã và đang tạo những “luồng lạch” cho văn hóa ngoại lai, nhất là các yếu tố phản văn hóa xâm nhập, gây nên những xung đột giá trị và nguy cơ bào mòn các giá trị đạo đức xã hội, văn hóa truyền thống tốt đẹp.

Thực trạng ấy đang là hồi chuông cảnh tỉnh, và hơn lúc nào hết, nó đòi hỏi Đảng ta phải có những quyết sách lớn để bảo vệ và phát huy nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc. Đồng thời, đặt vị trí, vai trò của văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị - xã hội; lấy văn hóa là nguồn lực nội sinh, là nền tảng tinh thần vững chắc để thúc đẩy sự phát triển bền vững đất nước.

Kể từ “Đề cương về văn hóa Việt Nam” (1943) - “văn kiện nền móng” để xây dựng nền văn hóa Việt Nam, đến nay đường lối, chủ trương, quan điểm của Đảng về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, ngày càng được hoàn thiện. Song, trước các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hóa, thì cũng đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về định vị quốc gia trong trật tự thế giới mới. Đặc biệt, đất nước trong kỷ nguyên vươn mình càng đòi hỏi phải xây dựng được hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới.

Trước yêu cầu cấp thiết đó, ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm: Văn hóa phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, đề cao giá trị nhân văn, chuẩn mực đạo đức xã hội. Xây dựng và phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Từ đó, góp phần khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam xứng tầm một quốc gia phát triển theo định hướng XHCN, có truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại.

Xứ Thanh trong “dòng chung” văn hóa dân tộc

Có nhận định rất hay rằng, trong “dòng sông văn hóa” mà con người đang sống, nếu hoạt động sáng tạo như một sự lựa chọn giá trị, thì con người Việt Nam - từ truyền thống đến hiện đại - đã chọn “dòng trong” chứ không chọn “dòng đục”. Điều này là hoàn toàn đúng với văn hóa xứ Thanh, bởi sự hình thành và phát triển của văn hóa vùng đất này, vốn gắn chặt với lịch sử hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam.

Nói cách khác, trong dòng chung văn hóa Việt Nam - với những giá trị cốt lõi nhất, nhân văn nhất đã làm nên sức sống bất diệt và hằng số dân tộc - thì văn hóa và con người xứ Thanh có thể xem là một sự thể hiện tương đối đầy đủ cái phần bản sắc của văn hóa dân tộc. Đó là nền văn hóa lấy đạo đức là cốt lõi, với đặc trưng nổi bật là lòng vị tha, nhân ái, khoan dung. Đó là nền văn hóa lấy sự bao dung, chia sẻ và đồng cảm là một giá trị, một thế ứng xử. Đó là nền văn hóa đã dưỡng nuôi tinh thần và tâm hồn con người, với những phẩm chất chói sáng là lòng yêu nước, sự kiên cường, quả cảm, sẵn sàng hy sinh cho lợi ích chung, cho mục tiêu cao cả.

Song, bởi đặc điểm địa lý và xã hội có những khác biệt nhất định, cho nên “gương mặt văn hóa” xứ Thanh cũng mang những nét khác biệt khi đặt trong tổng thể văn hóa dân tộc. Nhiều nghiên cứu đã chỉ rõ, văn hóa xứ Thanh vốn đã nằm trong không gian văn hóa Việt Cổ, lại đậm dấu tích văn hóa Đông Sơn – một đỉnh cao của văn minh Đại Việt và là cái nôi hình thành nên bản sắc văn hóa Việt Nam ngày nay. Chưa hết, văn hóa xứ Thanh là sự giao thoa đầy thú vị giữa nét tinh tế với cái mộc mạc, giữa sự trầm lắng với nét hào sảng của hai vùng văn hóa Bắc bộ và Trung bộ. Cũng bởi nằm gọn trong vùng văn hóa sông Mã, nên xứ Thanh còn góp vào kho tàng văn hóa Việt Nam nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể mang đậm dấu ấn tư duy, lối ứng xử của con người trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên và xã hội...

Ngày nay, trước yêu cầu xây dựng văn hóa, con người Việt Nam thời kỳ đổi mới, với những chuẩn mực giá trị mới, tỉnh Thanh Hóa một mặt luôn nỗ lực bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị cốt lõi tốt đẹp của văn hóa dân tộc; mặt khác, luôn coi trọng việc phát huy tính đa dạng, bản sắc độc đáo của văn hóa các dân tộc anh em. Đồng thời, nỗ lực chuyển hóa “nguồn lực mềm” thành “sức mạnh mềm” cho phát triển, thông qua việc khai thác giá trị các di sản văn hóa đặc sắc, tiêu biểu như Thành Nhà Hồ, Lam Kinh, đền Bà Triệu và các lễ hội, gắn với quảng bá hình ảnh đất và người xứ Thanh, tạo ra những sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn. Qua đó, giúp định hình vị thế và thương hiệu địa phương trên bình diện quốc gia.

Đặc biệt, để tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với sự nghiệp phát triển văn hóa, cũng như tạo tiền đề để văn hóa thực sự đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị - xã hội, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 17-NQ/TU, ngày 4/7/2024 về tiếp tục xây dựng, phát triển văn hóa và con người Thanh Hóa trong thời kỳ mới. Nghị quyết với quan điểm, mục tiêu mang tính cốt lõi, vừa toàn diện vừa sâu sắc, đã và đang đóng vai trò định hướng, dẫn dắt sự nghiệp phát triển văn hóa xứ Thanh. Trong đó nhấn mạnh, văn hóa và con người Thanh Hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là nền tảng vật chất vững chắc, là nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển nhanh và bền vững của tỉnh. Do đó, xây dựng, phát triển văn hóa và con người Thanh Hóa phải trên cơ sở gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của quê hương; đồng thời, chủ động tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa dân tộc và thời đại, bảo đảm phù hợp, làm phong phú thêm giá trị văn hóa của quê hương.

...

Có nhận định cho rằng, cá nhân con người được đánh giá cao bởi nguồn gốc của họ, hay đúng hơn là bởi truyền thống lịch sử, văn hóa vùng đất họ sinh ra, và nhờ đó, họ được “cấp” cho một “diện mạo” để tự hào. Với mỗi người Thanh Hóa, “diện mạo” ấy được đan dệt từ vô vàn sợi tơ lấp lánh của truyền thống lịch sử và văn hóa ngàn năm. Để rồi, vun đắp cho mạch nguồn truyền thống văn hóa thêm giàu có, là trách nhiệm của chúng ta với cha ông và với thế hệ tương lai.

Bài và ảnh: Khôi Nguyên