OCOP vùng cao sẵn sàng “mùa tết”

Tết chưa đến nhưng không khí sản xuất đã hiện diện trong từng gian bếp, lò sấy của bà con các bản làng vùng cao xứ Thanh. Khi tiết trời se lạnh tràn về cũng là lúc những sản vật núi rừng bước vào mùa làm ăn nhộn nhịp nhất trong năm, báo hiệu một cái tết đến sớm trong nhịp lao động, buôn bán rộn ràng.

Đặc sản thịt trâu gác bếp Dì Ốc, xã Mường Lát vào tết. Ảnh: Đình Giang

Nếu như trước kia, dịp cuối năm ở các xã vùng biên chủ yếu là thời gian chuẩn bị tết cho gia đình, làm thêm ít đặc sản để dùng trong nhà hoặc biếu người quen, thì nay, tết đã đến sớm hơn trong nhịp sản xuất hàng hóa. Thịt trâu gác bếp, cá suối nướng, nếp nương, muối mắc khẻn, cá tầm... được chuẩn bị từ sớm, làm nhiều hơn để kịp đáp ứng nhu cầu thị trường đang nóng dần từng ngày. Trong đó, thịt trâu gác bếp và món láp là những sản phẩm tiêu biểu, bán chạy nhất mỗi dịp cuối năm.

Tại xã Quang Chiểu, từ sáng sớm, nhiều lò chế biến thịt trâu, lợn gác bếp, măng khô... đã đỏ lửa. Bên hiên nhà, những mẻ cá suối được làm sạch, tẩm ướp gia vị đặc trưng của mắc khẻn rừng, xếp thành từng vỉ rồi nướng trên than hồng. Mùi cá chín quyện với hương khói lan tỏa khắp bản làng. Cá sau khi nướng được để nguội, hút chân không, kèm gói gia vị, sẵn sàng theo các chuyến xe về xuôi. Trước đây, cá nướng chủ yếu bán cho khách quen hoặc người đi chợ phiên, nay chỉ cần một bức ảnh đăng lên mạng, vài dòng giới thiệu, đơn hàng đã nối nhau tìm về bản.

Ở xã Mường Lát, căn bếp của gia đình bà Ngân Thị Vịnh (khu 2) gần như không lúc nào tắt lửa. Các thành viên trong gia đình thay nhau cắt, tẩm ướp, treo thịt trâu lên giàn gác bếp. Theo bà Vịnh, những năm trước, thịt trâu gác bếp chủ yếu bán lẻ, phụ thuộc vào thương lái, đầu ra bấp bênh. Còn nay, khách đặt hàng từ sớm, nhiều người ở tận tỉnh ngoài gọi điện, nhắn tin hỏi mua. Trung bình mỗi ngày, gia đình đưa lên giàn hơn 4 tạ thịt trâu, giá bán dao động từ 900 nghìn đến hơn 1 triệu đồng/kg, tùy loại.

Thịt trâu gác bếp Mường Lát được ưa chuộng bởi nguyên liệu là trâu chăn thả tự nhiên trên các sườn đồi, núi cao, thịt săn chắc, ngọt vị. Thịt được tẩm ướp gia vị rừng, hong trên bếp củi nhiều ngày. Khi ăn, thịt xé sợi, chấm cùng chẩm chéo pha từ tỏi nướng, ớt khô, muối hạt, mì chính, mắc khẻn, hạt dổi, tạo nên vị ngọt đậm, cay nồng, phảng phất mùi khói than rất riêng của miền biên viễn. Chính hương vị ấy cùng cách bán hàng linh hoạt hơn đã giúp món ăn truyền thống vượt ra khỏi không gian bản làng.

Cùng với thịt trâu gác bếp, món láp ở xã Quang Chiểu cũng trở thành sản phẩm hàng hóa hút khách thời gian gần đây. Láp được chế biến ở nhiều bản, xã nhưng nổi tiếng nhất vẫn là ở bản Pùng. Sau khi bà con mổ trâu, chia thịt, phần da được tận dụng làm nguyên liệu chính. Da trâu được đốt, cạo sạch lông, thái mỏng; một phần băm nhỏ rang chín tới cùng thịt, rồi trộn với thính, mắc khẻn, ớt rừng và các loại lá gia vị bản địa, tạo nên hương vị rất riêng.

Trước kia, láp chủ yếu được làm trong dịp lễ, tết hoặc khi nhà có việc. Nay, món ăn từng được xem là “kén khách” này lại trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua. Nhiều du khách dưới xuôi ban đầu còn e dè khi nghe đến nguyên liệu, nhưng khi đã thưởng thức thì nhớ mãi. Vài năm trở lại đây, láp Quang Chiểu không chỉ phục vụ tại chỗ mà còn được đóng gói, hút chân không, quảng bá qua mạng xã hội, làm đến đâu bán hết đến đó. Chị Lò Thị Cúc, người dân tộc Thái ở bản Pùng cho biết, mỗi ngày chị có thể xử lý hàng trăm đơn hàng nhờ bán qua các nền tảng như: facebook, zalo, tiktok. “Chỉ cần đăng bài là khách tự tìm đến, vui nhất là có nhiều khách ở các tỉnh xa”, chị Cúc chia sẻ.

Không khí làm đặc sản tết cũng lan sang các cơ sở sản xuất nông sản, sản phẩm OCOP trên địa bàn các xã miền núi. Tại bản Pùng, xã Quang Chiểu, chị Lương Thị Nồng (sinh năm 1990) dậy sớm hơn thường lệ để xay xát, đóng túi lúa nếp Cay Nọi - giống nếp nương đặc trưng của vùng biên, được công nhận OCOP 3 sao từ năm 2021. Nếp Cay Nọi được nhiều khách miền xuôi đặt mua làm bánh chưng, bánh giầy hoặc làm quà biếu dịp tết. Trong khi đó, tại bản Xuân Sơn, xã Sơn Điện, chị Lương Thị Lực những ngày này cũng tất bật với điện thoại và sổ ghi chép đơn hàng cá tầm, một sản phẩm OCOP 3 sao của địa phương. Theo chị Lực, từ cuối tháng 10 âm lịch, các đơn hàng đã bắt đầu dồn về, nhiều khách đặt mua làm quà tết. Ngoài mối quen, phần lớn đơn hàng đến từ các kênh trực tuyến và hệ thống phân phối ở phường Quảng Phú.

Với chị Hà Thị Xem, ở bản Vặn, xã Yên Thắng, cơ sở sản xuất muối mắc khẻn Mường Đeng cũng hoạt động gần như hết công suất. Dịp cuối năm, nhu cầu mua muối mắc khẻn làm gia vị, quà biếu tăng mạnh. Trước kia, sản phẩm chủ yếu bán quanh vùng, nay được gửi theo xe khách, dịch vụ vận chuyển đến nhiều tỉnh, thành. Dù bán online, chị Xem cho biết gia đình vẫn nghiêm ngặt trong từng công đoạn sản xuất để đảm bảo hương vị truyền thống.

Phát triển các sản phẩm đặc trưng vùng miền gắn với ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số đang trở thành hướng đi bền vững để nâng cao đời sống cho người dân vùng cao. Việc hỗ trợ cải tiến bao bì, quy trình sản xuất, kết nối tiêu thụ và khuyến khích bán hàng qua mạng, các sàn thương mại điện tử đã, đang giúp nhiều sản vật núi rừng xứ Thanh tìm được chỗ đứng trên thị trường, đắt hàng mỗi dịp tết đến, xuân về.

Đình Giang