Giữ mạch nguồn di sản trên vùng đất Vạn Lộc

Trên vùng đất ven biển Vạn Lộc, mỗi mái đình, ngôi chùa, lễ hội hay “địa chỉ đỏ” đều lưu giữ một lớp trầm tích lịch sử, văn hóa. Gìn giữ những giá trị ấy không chỉ là nâng niu ký ức, mà còn góp phần bồi đắp sức mạnh nội sinh, mở ra dư địa phát triển bền vững cho quê hương.

Chùa Liên Hoa (thuộc Khu di tích Diêm Phố).

Di sản trong nhịp sống hôm nay

Vạn Lộc là vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa, giàu truyền thống yêu nước và cách mạng. Trên địa bàn xã hiện có Lễ hội Cầu Ngư được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 18 di tích lịch sử, văn hóa, trong đó có 1 di tích quốc gia và 17 di tích cấp tỉnh. Từ chùa Vích, đền Đức Thánh Cả, Khu di tích (KDT) Diêm Phố (đền - nghè Diêm Phố, chùa Liên Hoa) đến Di tích lịch sử cách mạng nhà Mẹ Tơm... mỗi địa danh là một dấu son của quá khứ, đồng thời là mạch nguồn tinh thần trong đời sống hôm nay.

Về thôn Hanh Cù, xã Vạn Lộc, bước qua cổng tam quan ba tầng gác cổ kính của KDT Diêm Phố, trước mắt du khách mở ra một không gian tâm linh trang nghiêm, thanh tịnh. KDT có diện tích khoảng 1.000m2, gồm nơi thờ Tứ vị Thánh Nương, đền Ngư Ông, miếu Bão Gõ và chùa Liên Hoa. Từ cổng tam quan, lối đi chính dẫn vào cửa đền, kết nối với các nhánh đường dẫn tới nghè, đền, chùa, miếu, phủ, tạo nên một quần thể kiến trúc hài hòa.

Nổi bật trong quần thể là đền thờ Tứ vị Thánh Nương, được dựng từ buổi đầu hình thành làng Diêm Phố. Trải qua nhiều lần trùng tu và những biến thiên do thời gian, lịch sử, sự xâm thực của nước biển, KDT đã phải di chuyển nhiều lần; song ngôi đền vẫn giữ được vẻ bề thế. Công trình quay mặt về hướng Nam, được bố trí cân đối giữa tòa điện chính, hai dãy dải vũ và tam quan, ôm lấy sân gạch hình chữ nhật ở trung tâm.

Trong đời sống tâm linh của cư dân vùng biển, Tứ vị Thánh Nương được tôn thờ trang trọng. Vào ngày rằm, mùng một, lễ, tết, người dân trong vùng lại về dâng hương, gửi gắm ước nguyện bình an. Đặc biệt, từ ngày 21 đến 24 tháng 2 âm lịch hằng năm, Lễ hội Cầu Ngư (được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017) được tổ chức tại KDT để tạ ơn Tam Bảo Phật, Tứ vị Thánh Nương, Đông Hải Đại Vương, Nẹ Sơn Tôn Thần, Nam Hải Đại tướng quân; cầu mong mưa thuận gió hòa, trời yên biển lặng, tàu thuyền vươn khơi, tôm cá đầy khoang, Nhân dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Di tích lịch sử cách mạng nhà Mẹ Tơm (xã Vạn Lộc).

Cùng với phần lễ trang nghiêm là phần hội rộn ràng với nhạc lưu thủy, múa lân, trống hội, diễn xướng chầu văn, thi cờ tướng, thi câu mực... Những nghi lễ, trò diễn được trao truyền qua nhiều thế hệ đã làm nên diện mạo riêng của văn hóa biển Vạn Lộc, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương.

"Ngọn lửa" từ mái nhà Mẹ Tơm bồi đắp lòng yêu nước

Nếu KDT Diêm Phố là nơi lắng đọng tín ngưỡng của cư dân miền biển, thì Di tích lịch sử cách mạng nhà Mẹ Tơm là nơi lưu giữ ký ức cách mạng sâu đậm của người dân Vạn Lộc nói riêng, Thanh Hóa nói chung. Nằm bên những rặng phi lao, trong khuôn viên gần 700m2, ngôi nhà ba gian lợp ngói đỏ, quanh năm rợp bóng cây, vẫn gợi dáng dấp mái nhà xưa trên cồn cát. Hơn 80 năm đã trôi qua, nơi từng che chở cán bộ, tổ chức hội họp và in báo cách mạng ấy vẫn là một “địa chỉ đỏ”, lặng lẽ kể câu chuyện về lòng dân với Đảng.

Mẹ Tơm tên thật là Nguyễn Thị Quyển, quê xã Đa Lộc (nay thuộc xã Vạn Lộc). Gia cảnh nghèo khó, chồng làm nghề đan rổ rá, các con đi cắt tóc dạo kiếm sống, nhưng sau vách nứa, mái tranh đơn sơ ấy là một cơ sở cách mạng vững chãi. Căn nhà được Tỉnh ủy Thanh Hóa lâm thời chọn làm nơi trú ẩn, in báo, hội họp và liên lạc bí mật. Một mái nhà nhỏ của gia đình nghèo, nhưng đã chở che một ngọn lửa lớn của cách mạng.

Những cống hiến thầm lặng của gia đình Mẹ Tơm đã được Đảng, Nhà nước trân trọng ghi nhận. Gia đình được Thủ tướng Chính phủ tặng “Bằng có công với nước”, kỷ niệm chương “Tổ quốc ghi công”; hai người con trai được tặng kỷ niệm chương “Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày”. Năm 2009, ngôi nhà được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Năm 2022, khu lăng mộ Mẹ Tơm được tôn tạo trên diện tích 1.300m2, trở thành nơi tưởng niệm, tri ân và giáo dục truyền thống.

Ngày nay, nhà Mẹ Tơm không chỉ lưu giữ hiện vật, kỷ niệm của một thời đấu tranh gian khổ, mà còn là nơi diễn ra các buổi ngoại khóa, lễ tri ân, sinh hoạt chuyên đề của học sinh, đoàn viên, cán bộ và Nhân dân.

Thầy giáo Đào Thanh Hương, giáo viên Trường THCS Vạn Lộc 1, xúc động chia sẻ: “Vào các ngày lễ lớn, tôi thường đưa học sinh đến Di tích lịch sử cách mạng nhà Mẹ Tơm. Ở đó, tôi không chỉ kể lại những câu chuyện lịch sử, mà còn giúp các em hiểu rằng ngay trên mảnh đất quê hương mình từng có một gia đình bình dị đã hy sinh thầm lặng cho độc lập dân tộc. Các em được tận tay chạm vào di vật, tận mắt nhìn thấy từng góc nhà - nơi từng có người mẹ già thức trắng đêm canh gác cho cán bộ”.

Từ những điều mắt thấy, tai nghe, tình yêu quê hương và niềm tự hào dân tộc được gieo vào tâm hồn thế hệ trẻ một cách tự nhiên, chân thật. Ngọn lửa cách mạng từng được nhen lên dưới mái nhà ấy vẫn tiếp tục soi sáng thế hệ hôm nay bằng bài học về lòng trung kiên, nghĩa tình và đức hy sinh.

Bồi đắp sức mạnh nội sinh từ di sản

Xác định mỗi di tích là một trang sử sống động, mỗi địa danh là một lời nhắc nhớ về truyền thống yêu nước và phẩm chất tốt đẹp của con người Vạn Lộc, cấp ủy, chính quyền địa phương luôn coi bảo tồn, phát huy giá trị di sản là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Giữ di sản cũng là giữ hồn cốt quê hương, bồi đắp lòng yêu nước, giáo dục truyền thống, tạo nền tảng tinh thần cho phát triển bền vững.

Ông Đoàn Chí Phương, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Vạn Lộc, cho biết: Từ nguồn vốn Nhà nước và nguồn lực xã hội hóa, nhiều di tích trên địa bàn xã đã được tu bổ, tôn tạo, từng bước đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân. Xã thường xuyên rà soát, đánh giá hiện trạng từng di tích để xây dựng phương án bảo vệ; tăng cường giám sát khu vực di tích, không để xảy ra hành vi xâm phạm. Cùng với đầu tư hạ tầng, địa phương hướng tới gắn bảo tồn di sản với phát huy giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng các điểm đến có chiều sâu, thu hút du khách tham quan, chiêm bái, từ đó tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội. Các lễ hội, hoạt động tín ngưỡng được tổ chức trang trọng, đúng nghi thức truyền thống, gắn với thực hiện nếp sống văn minh, bảo vệ môi trường; kiên quyết ngăn ngừa mê tín dị đoan và biểu hiện thương mại hóa di tích. Với một số di tích đang xuống cấp, xã đã báo cáo, đề nghị Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình UBND tỉnh Thanh Hóa hỗ trợ kinh phí tu bổ, tôn tạo.

Hiện vật lưu giữ tại Di tích lịch sử cách mạng nhà Mẹ Tơm.

Ngày nay nhiều di tích trên vùng đất Vạn Lộc không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tâm linh, mà còn trở thành điểm đến trên hành trình về nguồn, tìm hiểu lịch sử dân tộc; là không gian trải nghiệm trực quan để các cơ sở giáo dục bồi dưỡng lý tưởng, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Khi được cộng đồng trân trọng và gìn giữ, giá trị của di tích không nằm im trong quá khứ mà lan tỏa trong đời sống hiện tại.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, từ những mái đình rêu phong đến tiếng trống hội Cầu Ngư hay mái nhà Mẹ Tơm vẫn bền bỉ hiện diện trong tâm thức cộng đồng. Giữ gìn những giá trị ấy, không chỉ là cách tri ân tiền nhân, mà còn là trách nhiệm của mỗi thế hệ hôm nay trong việc làm giàu thêm bản sắc quê hương, để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh mềm và động lực cho Vạn Lộc trên hành trình phát triển nhanh, bền vững.

Bài và ảnh: Thu Hòa