Người dân là chủ thể hay chỉ là người phục vụ?

Từ những bản làng miền núi đến các vùng quê giàu bản sắc, du lịch cộng đồng đang mở ra hướng sinh kế mới cho người dân Thanh Hóa. Tuy nhiên, làm thế nào để người dân không chỉ cung cấp dịch vụ mà thực sự làm chủ sản phẩm, gìn giữ văn hóa và hưởng lợi từ du lịch vẫn là vấn đề cần quan tâm.

Các homestay ở xã Nam Xuân thu hút du khách bằng nét văn hóa bản địa.

Không chỉ tham gia mà phải được làm chủ

Tại bản Bút, xã Nam Xuân, homestay A Béo của chị Phạm Thị Tuyết kết hợp lưu trú với giới thiệu thổ cẩm địa phương. Homestay Minh Huy của chị Hà Thị Tuôn gắn dịch vụ ăn nghỉ với biểu diễn dân ca, dân vũ. Những mô hình này cho thấy văn hóa bản địa có thể trở thành nguồn lực tạo sinh kế, đồng thời góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc.

Còn ở bản Lát, xã Tam Chung, người dân tham gia cung cấp ẩm thực, đón tiếp khách; tại bản Hang, xã Phú Lệ, cộng đồng từng bước đổi mới cách khai thác nét riêng của bản làng để thu hút du khách. Dù vậy, tham gia cung cấp dịch vụ chưa đồng nghĩa với việc người dân thực sự làm chủ. Nếu chỉ nấu ăn, dọn phòng, biểu diễn văn nghệ hay bán sản vật, trong khi việc xây dựng sản phẩm, quảng bá, kết nối khách và định giá chủ yếu do đơn vị khác quyết định, lợi ích cộng đồng được hưởng có thể còn hạn chế.

Theo bà Phạm Thị Nhị, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Nam Xuân, người dân đã từng bước tham gia sâu hơn vào du lịch cộng đồng, từ cung cấp dịch vụ đến giới thiệu nghề truyền thống và văn hóa bản địa. Tuy nhiên, mức độ chủ động giữa các hộ chưa đồng đều. Để thực sự trở thành chủ thể, người dân cần được hỗ trợ xây dựng sản phẩm, xây dựng các kênh quảng bá, kết nối thị trường và nâng cao kỹ năng làm du lịch. Qua đó, người dân vừa tăng thu nhập, vừa chủ động gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam đặt ra yêu cầu phát huy vai trò của Nhân dân trong tham gia và thụ hưởng, tăng cường liên kết chuỗi giá trị, hướng tới phát triển bền vững. Đối với Thanh Hóa, điều này đòi hỏi người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà cần được hỗ trợ nâng cao năng lực, chủ động xây dựng sản phẩm, quảng bá và kết nối thị trường, từng bước trở thành chủ thể trong phát triển du lịch cộng đồng.

Liên kết để phát triển bền vững

Du lịch cộng đồng khó phát triển ổn định nếu chỉ dựa vào cảnh quan đẹp hay một vài hộ kinh doanh lưu trú. Du khách cần trải nghiệm tổng thể, từ nơi nghỉ, món ăn đến khám phá văn hóa. Vì vậy, liên kết giữa người dân, điểm đến và doanh nghiệp có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Du khách nước ngoài thích thú khi được tham gia trải nghiệm cùng người dân tại Pù Luông.

Tại Khu du lịch sinh thái Pù Luông, sau gần hai năm triển khai, mô hình liên kết giữa doanh nghiệp lữ hành và người dân bước đầu phát huy hiệu quả. Theo anh Lương Văn Huy, Giám đốc Công ty Cổ phần Du lịch Avatar Nhiệt Đới, mỗi ngày công ty đã đưa bình quân 3- 4 đoàn khách (chủ yếu là khách nước ngoài) đến tham quan nhà cổ, tìm hiểu đời sống và văn hóa bản địa, ngày cao điểm có thể hơn 10 đoàn. Theo thỏa thuận, người dân được nhận một phần doanh thu từ mỗi đoàn, bên cạnh khoản tiền du khách tự nguyện gửi tặng sau trải nghiệm. Mô hình vừa tạo thêm thu nhập, vừa khuyến khích người dân gìn giữ và giới thiệu văn hóa địa phương.

Các điểm đến như bản Hang, bản Bút, bản Lát, bản Mạ (xã Thường Xuân) và điểm du lịch cộng đồng Đồng Bớp (xã Mậu Lâm) cũng có tiềm năng kết hợp cảnh quan, văn hóa và sản vật để xây dựng sản phẩm đặc trưng. Nếu được kết nối thành tuyến, cụm trải nghiệm, các điểm đến sẽ có thêm cơ hội thu hút khách, mở rộng thị trường cho sản phẩm địa phương.

Trong chuỗi liên kết, doanh nghiệp lữ hành có thể hỗ trợ thiết kế tour, quảng bá và kết nối khách, chính quyền cần quan tâm đầu tư hạ tầng, đào tạo kỹ năng và xúc tiến du lịch. Người dân cũng cần chủ động phối hợp, nâng cao chất lượng dịch vụ. Đặc biệt, cơ chế chia sẻ lợi ích phải minh bạch; ưu tiên sử dụng lao động, nông sản và sản phẩm thủ công tại địa phương sẽ giúp nguồn thu lan tỏa đến nhiều hộ dân. Du lịch cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi người dân được tham gia quyết định, chủ động phát triển sản phẩm và hưởng lợi tương xứng. Khi văn hóa được trân trọng, lợi ích được chia sẻ hài hòa, du lịch mới trở thành động lực sinh kế lâu dài cho cộng đồng xứ Thanh.

Bài và ảnh: Mai Phương