Kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công (19/8/1945 - 19/8/2026):

Mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc

Mùa thu năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, Nhân dân Thanh Hóa đã nhất tề đứng dậy cùng Nhân dân cả nước tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa “long trời lở đất”, đập tan ách thống trị của thực dân, xóa bỏ chế độ phong kiến, đưa dân tộc Việt Nam thoát khỏi cảnh lầm than. Tinh thần, khí khế và thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám đã khảm vào lịch sử dân tộc một chương mới đầy tự hào.

Giành chính quyền cách mạng tại huyện Thiệu Hóa ngày 18/8/1945 (Tranh trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa). Ảnh: Tố Phương

Đêm trước cách mạng, đất nước bao trùm trong không khí ngột ngạt và đau thương: Nạn đói năm Ất Dậu 1945 là hậu quả tàn khốc từ chính sách phá lúa trồng đay, vơ vét thóc gạo của phát xít Nhật và tay sai, cộng thêm thiên tai, dịch bệnh dẫn đến mùa màng thất bát, đã gieo rắc cái chết cho hơn 2 triệu đồng bào ta. Nỗi đau tột cùng đã đốt lên ngọn lửa căm hờn, phẫn uất trong các tầng lớp Nhân dân, thôi thúc họ đứng lên sát cánh cùng Việt Minh “Phá kho thóc giải quyết nạn đói”. Phong trào đã nhanh chóng giải quyết được nạn đói ở nhiều nơi, từ đó mà uy tín của Việt Minh lên rất cao. Đồng thời, qua phong trào đã thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh trong Nhân dân và tập dượt quần chúng thực hiện kết hợp đấu tranh kinh tế, chính trị, vũ trang chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa.

Dưới ngọn cờ vinh quang của Đảng, cùng niềm tin của Nhân dân vào con đường đưa dân tộc thoát khỏi cảnh lầm than, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã bùng nổ mạnh mẽ. Ngày 9/3/1945, ngay sau khi Nhật tiến hành đảo chính Pháp, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã họp hội nghị mở rộng quyết định phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, làm tiền đề cho cuộc tổng khởi nghĩa. Đến ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Chỉ thị đã chỉ rõ: Sau cuộc đảo chính phát xít Nhật là kẻ thù chính - kẻ thù cụ thể trước mắt. Do đó phải thay đổi khẩu hiệu “Đánh đuổi Nhật, Pháp”, bằng khẩu hiệu “Đánh đuổi phát xít Nhật”.

Nắm bắt kịp thời tinh thần chỉ đạo của Trung ương, Tỉnh ủy Thanh Hóa chuyển hướng lãnh đạo, thúc đẩy phong trào chống Nhật diễn ra mạnh mẽ, chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa. Tại làng Vĩ Liệt (thuộc huyện Hà Trung cũ), Tỉnh ủy đã triệu tập hội nghị và đề ra chủ trương cụ thể: “Tiếp tục đẩy mạnh cuộc đấu tranh chống đói; công khai tuyên truyền chống Nhật; không ngừng mở rộng ảnh hưởng của Việt Minh, xây dựng tự vệ và đẩy mạnh luyện tập, chuẩn bị vũ khí để vũ trang chống Nhật...”.

Từ sau hội nghị này, cao trào chống Nhật ở Thanh Hóa đã trở nên sục sôi. Tổ chức Việt Minh từ chỗ hoạt động bí mật đã dần dần tiến tới nửa công khai, rồi công khai ở nhiều vùng, tạo ra bước phát triển mới của phong trào cách mạng toàn tỉnh, góp phần thúc đẩy tình thế khởi nghĩa nhanh chóng chín muồi. Những cuộc đấu tranh chính trị kết hợp đấu tranh vũ trang được tổ chức rộng rãi và phát triển mạnh mẽ ở hầu khắp các làng xã và các tổng. Ngày 11/7/1945, một cuộc tuần hành thị uy của hàng nghìn tự vệ và quần chúng cách mạng các tổng diễn ra rầm rộ, tạo nên không khí cách mạng sục sôi ở nhiều địa phương.

Toàn cảnh Khu Di tích cách mạng cồn Ba Cây (xã Hoằng Châu).

Trong những ngày mùa thu tháng Tám, cùng với khí thế cách mạng lan tỏa khắp cả nước, thời cơ giành chính quyền của Thanh Hóa cũng đã điểm. Trước khí thế cách mạng dâng cao, ngày 13/8/1945 Đảng bộ tỉnh tổ chức hội nghị mở rộng tại làng Mao Xá (huyện Thiệu Hóa cũ) bàn biện pháp chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền về tay Nhân dân. Khác với nhiều tỉnh, thành khác, mặc dù lệnh tổng khởi nghĩa từ Trung ương chưa nhận được, nhưng căn cứ vào tình hình địa phương, Thanh Hóa đã phát động tổng khởi nghĩa khi thời cơ đã chín muồi. Quyết định này cho thấy sự chủ động, linh hoạt và nghệ thuật chớp thời cơ của Đảng bộ tỉnh lúc bấy giờ. Phương pháp giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám ở Thanh Hóa cũng thể hiện sự sáng tạo của Đảng bộ tỉnh. Để rồi, khi Hồ Chủ tịch ra lời kêu gọi “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã điểm. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy, đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”, cơn bão táp cách mạng đã lan tràn khắp miền núi, đồng bằng, ven biển, quét sạch bè lũ cướp nước và bán nước.

Thực hiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, đêm 18/8/1945, Nhân dân Thiệu Hóa vùng lên khởi nghĩa; sáng 19/8, giành chính quyền về tay Nhân dân. Tiếp đến các huyện Thọ Xuân, Yên Định, Vĩnh Lộc, Thạch Thành, Quảng Xương, Hậu Lộc, Hà Trung, Nga Sơn cũ cũng giành thắng lợi trọn vẹn trong ngày 19/8. Ngày 20/8, các huyện Tĩnh Gia, Nông Cống cũ giành chính quyền. Đến chiều ngày 20/8, khi thị xã Thanh Hóa ngập tràn cờ hoa chiến thắng cũng là lúc chế độ thực dân kiểu cũ và phát xít thất bại hoàn toàn trên mảnh đất này.

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã mở ra kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với CNXH (Trong ảnh: Một góc phường Hạc Thành hôm nay).

Sau khởi nghĩa thành công, ngày 23/8/1945, từ Thiệu Hóa, Ủy ban cách mạng lâm thời tỉnh và lực lượng tự vệ cứu quốc đã hùng dũng tiến về thị xã Thanh Hóa tham dự cuộc mít tinh lớn trong tiếng hò reo vang dội của hàng vạn người đã xếp hàng đón đợi từ sáng. Tại đây, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh đã chính thức ra mắt trước toàn thể Nhân dân. Đồng chí Lê Tất Đắc, Chủ tịch UBND lâm thời tỉnh, thay mặt chính quyền cách mạng đọc diễn văn tuyên bố cuộc tổng khởi nghĩa ở trong tỉnh đã thắng lợi, xóa bỏ hoàn toàn hệ thống chính quyền của chế độ thực dân phong kiến, cùng cả nước chính thức bước sang kỷ nguyên độc lập và tự do.

Chỉ trong một thời gian ngắn kể từ khi lệnh tổng khởi nghĩa trong toàn tỉnh được quyết định, các tầng lớp Nhân dân Thanh Hóa đã nhất tề đứng dậy lật đổ ách thống trị của bọn phát xít, phong kiến, giành lại độc lập, tự do. Thành quả ấy đã góp phần quan trọng vào thắng lợi vĩ đại của cuộc Cách mạng Tháng Tám, đưa dân tộc Việt Nam bước sang một kỷ nguyên mới: Kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với CNXH. Nhân dân xứ Thanh tự hào đã thắp nên ngọn lửa Cách mạng Tháng Tám của riêng mình và tỏa rạng trên trang sử vàng của dân tộc.

Tố Phương

(Bài viết sử dụng tư liệu trong sách “90 năm Đảng bộ tỉnh Thanh Hóa (1930-2020) - những dấu ấn và thành tựu nổi bật”).