Dưới mái nhà sàn trăm tuổi

Hơn một thế kỷ trôi qua, ngôi nhà sàn của gia đình ông Hà Văn A, tại bản Chiềng Lau, xã Bá Thước vẫn được nhiều thế hệ trong gia đình gìn giữ. Những cột gỗ, gian bếp, khung cửi hay chiếc cối xay gạo ở đây không chỉ mang dấu vết thời gian, mà còn lưu giữ trọn vẹn nếp sinh hoạt xưa cũ của đồng bào Thái, để những giá trị văn hóa truyền thống lan tỏa trong đời sống cộng đồng.

Nhà cổ Pù Luông được xây dựng từ năm 1902, ở xã Bá Thước, hiện vẫn được thế hệ thứ năm của gia đình gìn giữ.

Nép mình giữa núi rừng Pù Luông, ngôi nhà sàn được dựng từ năm 1902. Trải qua 124 năm, các thành viên trong gia đình vẫn gìn giữ nguyên vẹn kiến trúc truyền thống độc đáo của đồng bào Thái. Đến tháng 4/2025, gia đình phối hợp với Công ty Cổ phần Avarta Nhiệt Đới đưa ngôi nhà vào phục vụ khách du lịch tham quan, trải nghiệm văn hóa bản địa. Hơn một thế kỷ trôi qua, nhiều thế hệ đã lớn lên dưới mái nhà ấy, có người đã đi qua hết cuộc đời mình, có người tiếp tục gìn giữ nếp nhà của cha ông.

Theo anh Lương Văn Huy, nhân viên Công ty Cổ phần Avarta Nhiệt Đới, khi hướng dẫn khách tham quan, điều anh thường giới thiệu đầu tiên không phải tuổi đời của ngôi nhà, mà là cách người Thái dựng nên một mái ấm. Nhà sàn truyền thống của người Thái được chia thành ba tầng. Tầng dưới để nông cụ và gia súc, tách biệt với không gian sinh hoạt phía trên. Tầng giữa là nơi cả gia đình quây quần, ăn uống, nghỉ ngơi. Trên cùng là nơi cất giữ lúa, ngô và những sản vật sau mỗi vụ mùa. Không có bản vẽ nào trên giấy. Mọi kinh nghiệm đều được truyền từ đời này sang đời khác, để rồi trở thành một nếp nhà phù hợp với cuộc sống miền sơn cước.

Trong ngôi nhà sàn của người Thái, bếp luôn được xem là trái tim của cả không gian sống. Ở đó có những bữa cơm sau một ngày lên nương, có tiếng nói cười của con cháu, có những câu chuyện được người già chậm rãi kể lại mỗi đêm. Nhiều phong tục, tập quán, cách ứng xử trong gia đình cũng từ bếp lửa mà được truyền sang thế hệ sau. Theo anh Lương Văn Huy, khói bếp giúp hong khô tre, nứa, lá cọ và những cây cột gỗ, hạn chế mối mọt, giúp ngôi nhà bền chắc suốt hàng chục, hàng trăm năm. Vì thế, trong nhà sàn của người Thái, bếp không chỉ là nơi nấu ăn, mà là phần quan trọng nhất của ngôi nhà. Đến khi nghe câu chuyện ấy, nhiều du khách mới hiểu vì sao những cây cột gỗ trong ngôi nhà đều ngả màu xám khói.

Câu chuyện về văn hóa người Thái không dừng lại trong không gian ngôi nhà. Bước xuống khoảng sân phía trước, du khách tiếp tục được trải nghiệm những công việc vốn đã gắn bó với cuộc sống của đồng bào từ bao đời nay. Chiếc cối xay gạo bằng gỗ quay đều dưới bàn tay của những vị khách lần đầu thử sức. Khung cửi vốn quen với đôi tay người phụ nữ Thái, nay có thêm những du khách nước ngoài chăm chú học từng động tác. Ngoài sân, tiếng reo vui vang lên sau mỗi lượt ném còn, bắn cung hay đi cà kheo...

Những công việc vốn rất đỗi bình dị trong đời sống hằng ngày của người Thái bỗng trở thành điều mới mẻ với người từ phương xa.

Vợ chồng ông Kobi và bà Niva đến từ Israel cũng là một trong những vị khách như thế. Họ thích thú khi tự tay xay gạo, hào hứng với trò ném còn và dành nhiều thời gian trò chuyện với người dân bản địa. "Điều khiến chúng tôi nhớ nhất ở đây là cảm giác gần gũi của một nếp sống vẫn còn được gìn giữ nguyên vẹn. Mọi thứ đều lạ lẫm, cho chúng tôi cảm giác tò mò, rất thú vị", bà Niva chia sẻ.

Hơn một thế kỷ trước, ngôi nhà sàn được dựng lên để che mưa, che nắng cho một gia đình người Thái. Hơn một thế kỷ sau, nơi ấy vẫn đỏ lửa bếp, vẫn đều tiếng thoi đưa, vẫn rộn rã tiếng cười của những vị khách phương xa. Có lẽ, chính khi được sống trong nhịp sinh hoạt ấy, du khách mới cảm nhận trọn vẹn giá trị của một di sản văn hóa đang tiếp tục được gìn giữ giữa Pù Luông.

Bài và ảnh: Hương Quỳnh