Đề xuất hòa giải Ả Rập Xê Út - Houthi và tính toán của Iran

Giao tranh tại Yemen tiếp tục diễn biến phức tạp, trong khi các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia làm gia tăng nguy cơ xung đột lan rộng và đe dọa an ninh khu vực. Trong bối cảnh đó, Iran đã đề xuất làm trung gian thúc đẩy đối thoại giữa Riyadh và lực lượng Houthi, mở ra một hướng tiếp cận ngoại giao mới nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về mục tiêu thực sự của Tehran. Liệu sáng kiến này có thể tạo đột phá cho tiến trình hòa giải, góp phần hạ nhiệt căng thẳng tại Yemen và Trung Đông, hay còn là bước đi nhằm củng cố vai trò và ảnh hưởng của Iran trong các tính toán địa chính trị? Câu trả lời phụ thuộc không chỉ vào thiện chí của Riyadh và Houthi, mà còn vào việc Tehran có thể chứng minh vai trò trung gian bằng những bước đi cụ thể, góp phần kiềm chế bạo lực thay vì chỉ mở rộng vị thế trong bàn cờ khu vực.

Vì sao Tehran đề xuất làm trung gian?

Sáng kiến của Iran có thể được nhìn nhận từ ba tính toán chiến lược có mối liên hệ với nhau.

Thứ nhất là vị thế của Iran trong bất kỳ thỏa thuận khu vực nào trong tương lai. Bằng việc đề nghị thúc đẩy đối thoại giữa Saudi Arabia và Houthi, Tehran muốn đóng vai trò trong việc giải quyết một cuộc xung đột mà nước này có những lợi ích chính trị và chiến lược đáng kể. Nếu sáng kiến được chấp nhận, Iran có thể củng cố vị thế trong các cuộc thảo luận tiếp theo về an ninh khu vực và việc dung hòa những lợi ích cạnh tranh.

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Tehran có thể quyết định thay Houthi. Phong trào này có những lợi ích chính trị trong nước, tính toán quân sự và ưu tiên đàm phán riêng. Mặc dù Iran hỗ trợ Houthi, mức độ ảnh hưởng của Tehran đối với các quyết định tác chiến và chính trị của lực lượng này vẫn là vấn đề cần được xem xét riêng. Theo nhận định của bà Negar Mortazavi, nhà phân tích chính trị tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, Iran có ảnh hưởng đối với Houthi nhưng không kiểm soát mọi quyết định của lực lượng này.

Thứ hai là mối liên hệ giữa việc giảm căng thẳng khu vực và cuộc đối đầu giữa Iran với Washington. Tehran có thể xem các cuộc xung đột tại Yemen và Li-băng là những vấn đề gắn với bất đồng chiến lược rộng hơn giữa Mỹ và các đối tác khu vực. Theo cách tiếp cận này, một thỏa thuận chỉ giới hạn trong một điểm nóng có thể không giải quyết được những nguồn bất ổn khác, qua đó hạn chế tính bền vững của bất kỳ thỏa thuận rộng hơn nào.

Theo đánh giá của bà Mortazavi, Iran có thể mong muốn một thỏa thuận giúp giảm các hành động thù địch trên nhiều mặt trận, thay vì chỉ tập trung vào đối đầu Mỹ - Iran. Về lý thuyết, cách tiếp cận này có thể hạn chế nguy cơ các cuộc tấn công tái diễn nhằm vào cơ sở hạ tầng khu vực và hoạt động vận tải biển, đồng thời tạo dư địa cho các cuộc đàm phán ngoại giao rộng hơn.

Thứ ba là chi phí kinh tế và chiến lược của tình trạng căng thẳng kéo dài. Đối đầu lâu dài có thể khiến Iran phải đối mặt với sức ép quân sự và các biện pháp hạn chế kinh tế bổ sung, đồng thời đe dọa các mối quan hệ của nước này trong khu vực. Do đó, giảm căng thẳng có thể phục vụ lợi ích của Tehran bằng cách hạn chế nguy cơ xảy ra xung đột trên diện rộng và tạo cơ hội giải quyết các vấn đề liên quan đến trừng phạt cũng như tài sản bị phong tỏa thông qua những cuộc đàm phán riêng.

Tuy nhiên, những lợi ích tiềm năng này không đồng nghĩa đã có bằng chứng về một thỏa thuận toàn diện, hay các bên đã nhất trí gắn tương lai Yemen với các cuộc đàm phán về quan hệ rộng hơn giữa Iran và Washington.

Tính toán của Saudi Arabia: An ninh vẫn là ưu tiên hàng đầu

Đối với Riyadh, ưu tiên trước mắt nhiều khả năng vẫn là bảo vệ lãnh thổ, người dân và cơ sở hạ tầng trọng yếu. Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào sân bay của Saudi Arabia, trong đó có Sân bay quốc tế King Khalid tại Riyadh, cho thấy những tổn thất trực tiếp về an ninh khi các hành động thù địch tái diễn. Saudi Arabia phải cân nhắc giá trị tiềm năng của việc thúc đẩy ngoại giao với yêu cầu bảo đảm mọi tiến trình chính trị mang lại kết quả cụ thể về an ninh.

Đề xuất của Iran có thể mở thêm một kênh liên lạc, đặc biệt nếu Tehran có khả năng khuyến khích các bên duy trì quan hệ chặt chẽ với nước này kiềm chế hành động. Tuy nhiên, Riyadh cũng có lý do để đánh giá liệu vai trò trung gian của Iran có thể tạo ra những cam kết có thể kiểm chứng nhằm giảm các cuộc tấn công hay không, cũng như liệu những cam kết đó có được thực hiện trên thực tế.

Lập trường của Saudi Arabia còn phức tạp bởi cần phân biệt giữa việc duy trì tiếp xúc ngoại giao với Iran và chấp nhận Iran làm bên trung gian chủ chốt trong xung đột Yemen. Hai vấn đề này không đồng nhất. Riyadh có thể tiếp tục liên lạc với Tehran, đồng thời dựa vào các kênh ngoại giao khác, bao gồm những nỗ lực do Liên hợp quốc dẫn dắt và các đối tác khu vực.

Việc Saudi Arabia chưa công khai chấp nhận đề xuất trung gian của Iran cho thấy sáng kiến hiện nên được xem là một cơ hội mở đầu cho ngoại giao, thay vì một khuôn khổ đàm phán đã được thiết lập.

Yemen và giới hạn của hoạt động trung gian từ bên ngoài

Triển vọng đạt được giải pháp chính trị cũng phụ thuộc vào những diễn biến bên trong Yemen. Mặc dù yếu tố khu vực đóng vai trò quan trọng, song nguyên nhân của cuộc xung đột không chỉ đơn thuần xuất phát từ cuộc cạnh tranh giữa Saudi Arabia và Iran.

Houthi có những mục tiêu chính trị và quân sự riêng, trong khi các lực lượng Yemen khác có lợi ích khác biệt liên quan đến quyền kiểm soát lãnh thổ, các thể chế nhà nước, cơ chế an ninh và việc phân chia quyền lực chính trị. Vì vậy, một giải pháp bền vững đòi hỏi nhiều hơn một thỏa thuận giữa Riyadh và Tehran.

Hoạt động làm trung gian của Iran có thể góp phần giảm căng thẳng nếu giúp tạo điều kiện liên lạc hoặc khuyến khích các bên kiềm chế. Tuy nhiên, riêng sáng kiến này không thể giải quyết những vấn đề căn bản của xung đột Yemen, bao gồm mô hình quản trị trong tương lai, vị thế của các lực lượng vũ trang, các thỏa thuận kinh tế và việc bảo đảm đại diện cho những nhóm chính trị có lợi ích khác nhau.

Một thách thức khác là việc thực thi thỏa thuận. Ngay cả khi các bên chủ chốt nhất trí giảm các hành động thù địch, việc duy trì thỏa thuận vẫn cần có cơ chế giám sát cam kết, xử lý vi phạm và ngăn chặn những vụ việc cục bộ châm ngòi cho một đợt leo thang mới.

Vì những lý do này, hiệu quả của hoạt động trung gian từ bên ngoài không chỉ nên được đánh giá qua khả năng đưa các bên vào bàn đàm phán, mà còn qua mức độ đóng góp vào một tiến trình chính trị bao trùm và thiết lập các cơ chế có thể duy trì lâu dài sau giai đoạn bạo lực ban đầu giảm xuống.

Eo biển Bab el-Mandeb và những tác động rộng hơn đối với an ninh

Tầm quan trọng chiến lược của sáng kiến không chỉ giới hạn trong cuộc đối đầu trực tiếp giữa Saudi Arabia và Houthi. Vị trí địa lý của Yemen gần eo biển Bab el-Mandeb khiến xung đột tại nước này tác động đến một trong những hành lang hàng hải quan trọng của khu vực, nơi các tuyến vận tải thương mại kết nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Các hành động thù địch kéo dài có thể làm gia tăng rủi ro đối với hoạt động hàng hải, đẩy chi phí bảo hiểm và vận tải lên cao, đồng thời gây thêm trở ngại cho thương mại quốc tế. Ngược lại, giảm căng thẳng có thể góp phần cải thiện môi trường an ninh đối với hoạt động vận tải biển và hạn chế những hệ lụy kinh tế từ tình trạng bất ổn khu vực.

Đối với Saudi Arabia, bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và bảo đảm khả năng tiếp cận các tuyến hàng hải có mối liên hệ chặt chẽ với an ninh kinh tế. Trong khi đó, việc đảm nhận vai trò ngoại giao trong nỗ lực ổn định khu vực có thể tạo cơ hội để Iran chứng minh nước này không chỉ tham gia cạnh tranh quyền lực mà còn có khả năng đóng góp vào việc giảm căng thẳng.

Dù vậy, mối liên hệ giữa xung đột Yemen và an ninh hàng hải vẫn phụ thuộc vào tình hình thực tế. Việc công bố một sáng kiến trung gian không tự động bảo đảm các cuộc tấn công sẽ giảm xuống, cũng không có nghĩa những bên gây ra các mối đe dọa đối với hoạt động vận tải biển sẽ tuân thủ một thỏa thuận trong tương lai.

Do đó, việc đánh giá thực chất sáng kiến cần dựa trên những diễn biến có thể đo lường, bao gồm sự thay đổi về tần suất các cuộc tấn công, mức độ an toàn của hoạt động vận tải thương mại và khả năng chuyển hóa các tiếp xúc chính trị thành những cơ chế bảo đảm an ninh trên thực tế.

Iran có thể gắn xung đột Yemen với một thỏa thuận khu vực rộng hơn?

Một trong những vấn đề quan trọng nhất mà sáng kiến của Tehran đặt ra là liệu Iran có tìm cách kết nối xung đột Yemen với một thỏa thuận rộng hơn giữa nước này với Mỹ và các đối tác khu vực hay không.

Cách tiếp cận như vậy phản ánh quan điểm cho rằng các cuộc xung đột trong khu vực có mối liên hệ với nhau và những thỏa thuận riêng lẻ có thể thiếu bền vững nếu các nguồn đối đầu khác vẫn chưa được giải quyết. Về nguyên tắc, một khuôn khổ rộng hơn có thể đồng thời đề cập đến nhiều vấn đề, bao gồm các cuộc tấn công xuyên biên giới, an ninh hàng hải, bảo vệ cơ sở hạ tầng trọng yếu và cơ chế ngăn chặn leo thang.

Tuy nhiên, việc đưa nhiều cuộc xung đột vào cùng một khuôn khổ đàm phán cũng khiến tiến trình trở nên phức tạp hơn. Lợi ích của Mỹ, Saudi Arabia, Iran, Houthi và các bên khác trong khu vực không phải lúc nào cũng tương đồng. Mỗi bên có thể ưu tiên những bảo đảm an ninh và kết quả chính trị khác nhau, trong khi bất đồng về trình tự thực hiện và cơ chế triển khai có thể cản trở đàm phán.

Một vấn đề căn bản khác là phân định trách nhiệm. Saudi Arabia có thể tìm kiếm những bảo đảm có thể kiểm chứng nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công vào lãnh thổ nước này, trong khi Washington có thể ưu tiên an toàn cho lực lượng Mỹ và bảo vệ các tuyến hàng hải. Về phần mình, Tehran có thể hướng tới giảm sức ép quân sự và đạt tiến triển trong các vấn đề liên quan đến trừng phạt.

Việc dung hòa những ưu tiên này đòi hỏi nhiều hơn các tuyên bố chung ủng hộ đối thoại. Tiến trình sẽ phụ thuộc vào những cam kết được xác định rõ ràng, cơ chế thực thi đáng tin cậy và quyết tâm chính trị đủ lớn của các bên liên quan.

Vì vậy, đề xuất của Iran có thể được xem là nỗ lực tạo dư địa ngoại giao cho một cuộc thảo luận rộng hơn. Việc sáng kiến có phát triển thành một thỏa thuận khu vực hay không sẽ phụ thuộc vào phản ứng của các bên còn lại cũng như diễn biến trên toàn khu vực.

Cơ hội đối thoại, nhưng chưa phải một giải pháp toàn diện

Đề xuất của Iran về việc thúc đẩy đàm phán giữa Saudi Arabia và Houthi cho thấy ngoại giao có thể trở thành một phần trong cuộc cạnh tranh rộng hơn nhằm gia tăng ảnh hưởng tại khu vực. Tehran đang tìm cách thể hiện mình là một bên có khả năng đóng góp vào việc giảm căng thẳng, đồng thời mở ra khả năng kết nối xung đột Yemen với các cuộc thảo luận rộng hơn về an ninh khu vực.

Đối với Saudi Arabia, vấn đề then chốt là liệu tiếp xúc ngoại giao có thể giúp giảm các cuộc tấn công và mang lại những bảo đảm đáng tin cậy cho việc bảo vệ lãnh thổ cùng cơ sở hạ tầng trọng yếu hay không. Đối với Houthi, mọi tiến trình chính trị cần tính đến các mục tiêu riêng của lực lượng này và những vấn đề rộng hơn liên quan đến tương lai chính trị của Yemen. Trong khi đó, Mỹ và các bên khác trong khu vực phải cân nhắc liệu việc giảm căng thẳng tại một điểm nóng có thể góp phần làm dịu tình hình trên phạm vi rộng hơn hay không.

Thách thức trước mắt là chuyển từ những tín hiệu ngoại giao sang các cam kết cụ thể. Điều này đòi hỏi duy trì liên lạc, bảo đảm sự tham gia của các bên Yemen có liên quan và thiết lập những cơ chế có khả năng chuyển hóa các thỏa thuận chính trị thành thay đổi thực tế.

Sáng kiến của Iran có thể mở ra một kênh đối thoại, nhưng ý nghĩa cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc sáng kiến có tạo ra sự giảm thiểu các hành động thù địch có thể kiểm chứng và góp phần xây dựng một tiến trình chính trị bền vững hơn hay không. Cho đến khi những kết quả đó xuất hiện, sẽ chính xác hơn nếu xem đề xuất này là dấu hiệu cho thấy tham vọng ngoại giao của Tehran và những tính toán chiến lược đang thay đổi quanh vấn đề Yemen, thay vì bằng chứng cho thấy một giải pháp toàn diện đã nằm trong tầm tay.

Thúy Hà