Canada và Trung Quốc giảm thuế quan - “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”

Trong bối cảnh trật tự thương mại toàn cầu tiếp tục chịu tác động mạnh từ chính sách bảo hộ dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump, việc Canada và Trung Quốc đạt được thỏa thuận giảm hoặc xóa bỏ một số rào cản thuế quan song phương mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ thương mại thuần túy.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Thủ tướng Canada Mark Carney tại Đại lễ đường Nhân dân ở Bắc Kinh, thủ đô Trung Quốc, ngày 16 tháng 1 năm 2026. Ảnh: Thời báo Hoàn Cầu

Đây không chỉ là kết quả thực tiễn quan trọng của chuyến thăm Bắc Kinh của Thủ tướng Canada Mark Carney - chuyến thăm đầu tiên của một nguyên thủ Canada tới Trung Quốc kể từ năm 2017, mà còn phản ánh xu hướng điều chỉnh chiến lược của các quốc gia nhằm thích ứng với môi trường kinh tế - chính trị quốc tế ngày càng bất định.

Thỏa thuận đạt được diễn ra trong bối cảnh cả Ottawa và Bắc Kinh đều đang chịu sức ép trực tiếp từ “cuộc chiến thuế quan” do chính quyền Tổng thống Trump khởi xướng và leo thang trở lại trong năm 2025. Đối với Canada, một nền kinh tế có mức độ phụ thuộc đặc biệt cao vào thị trường Mỹ, việc tìm kiếm dư địa mới cho xuất khẩu và đầu tư là yêu cầu mang tính sống còn. Với Trung Quốc, việc đa dạng hóa đối tác thương mại và phá vỡ thế bao vây thuế quan từ Mỹ và một số nền kinh tế phát triển cũng là ưu tiên chiến lược.

Điều chỉnh thuế quan và lợi ích kinh tế song phương

Kết quả nổi bật nhất từ chuyến thăm của Thủ tướng Mark Carney tới Bắc Kinh là tuyên bố mang tính biểu tượng và thực chất về việc giảm thuế quan hai chiều đối với một số nhóm hàng nhạy cảm. Theo phía Canada, Ottawa sẽ cho phép nhập khẩu tối đa 49.000 xe điện Trung Quốc, tương đương khoảng 3% tổng lượng xe nhập khẩu, với mức thuế tối huệ quốc 6,1%, thay cho mức thuế bổ sung lên tới 100% được áp đặt trước đó. Thỏa thuận này cũng mở ra khả năng đầu tư và sản xuất chung xe điện Trung Quốc tại Canada.

Mặc dù quy mô tuyệt đối của con số này không lớn, song ý nghĩa chính sách của nó lại rất đáng chú ý. Trong khi Liên minh châu Âu (EU) lựa chọn con đường tăng thuế đối với xe điện Trung Quốc lên tới hơn 35% để đối phó với tình trạng dư thừa công suất và cạnh tranh giá, Canada lại phát đi tín hiệu sẵn sàng điều chỉnh lập trường, bất chấp sức ép chính trị và thương mại từ Washington. Điều này cho thấy Ottawa đang tìm cách cân bằng giữa việc bảo vệ ngành công nghiệp trong nước, duy trì quan hệ với Mỹ và mở rộng không gian hợp tác với Trung Quốc.

Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cam kết giảm mạnh thuế quan đối với hạt cải dầu của Canada, một mặt hàng xuất khẩu chiến lược, từ mức tổng hợp khoảng 85% xuống còn 15% kể từ ngày 1/3/2026. Đồng thời, bột cải dầu, đậu Hà Lan, tôm hùm và cua của Canada dự kiến sẽ được miễn các biện pháp thuế mà Ottawa gọi là “chống phân biệt đối xử”, ít nhất đến hết năm nay. Theo Thủ tướng Carney, Trung Quốc hiện vẫn là thị trường thực phẩm lớn thứ hai của Canada, và Ottawa đặt mục tiêu tăng xuất khẩu sang Trung Quốc thêm 50% vào năm 2030.

Nhìn từ góc độ thương mại song phương, các điều chỉnh này có thể góp phần giảm bớt căng thẳng kéo dài từ giai đoạn 2024-2025, khi hai bên áp dụng các biện pháp bảo hộ trả đũa lẫn nhau. Năm 2024, kim ngạch thương mại giữa Canada và Trung Quốc đạt 118,9 tỷ USD, song cán cân nghiêng mạnh về phía Trung Quốc, với xuất khẩu của Canada chỉ đạt khoảng 30 tỷ USD, so với 88,9 tỷ USD nhập khẩu. Việc khôi phục và cải thiện tiếp cận thị trường nông sản Trung Quốc được xem là yếu tố then chốt để Canada thu hẹp phần nào mức thâm hụt này.

Quang cảnh cuộc hội đàm cấp cao Trung Quốc - Canada. Ảnh: Thời báo Hoàn Cầu

Hàm ý địa chính trị và xu hướng tái cấu trúc quan hệ thương mại

Bên cạnh lợi ích kinh tế trực tiếp, thỏa thuận giảm thuế quan Canada - Trung Quốc mang đậm dấu ấn địa chính trị. Trong các tuyên bố chính thức, hai bên không ngần ngại nhấn mạnh vai trò của chủ nghĩa đa phương và hợp tác trong quản trị toàn cầu. Việc Thủ tướng Carney khẳng định Canada và Trung Quốc là “những người ủng hộ mạnh mẽ chủ nghĩa đa phương” được xem là thông điệp gián tiếp gửi tới Washington, trong bối cảnh Mỹ ngày càng ưu tiên các biện pháp đơn phương và bảo hộ.

Theo đánh giá của các nhà phân tích, Canada đang phát đi tín hiệu rằng, dù là đồng minh quân sự và chính trị lâu năm của Mỹ, nước này sẵn sàng tìm kiếm các giải pháp thay thế trong lĩnh vực thương mại nếu áp lực từ Washington tiếp tục gia tăng. Điều này càng đáng chú ý khi Hiệp định Thương mại Tự do Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) dự kiến được xem xét, sửa đổi vào năm 2026, và khả năng Mỹ gia tăng yêu cầu, điều kiện đối với Ottawa là rất lớn.

Các số liệu cho thấy mức độ phụ thuộc của Canada vào thị trường Mỹ vẫn ở mức đặc biệt cao: đến cuối năm 2024, Mỹ chiếm tới 77% tổng kim ngạch xuất khẩu của Canada, trong khi Trung Quốc chỉ chiếm khoảng 3,9%. Tuy nhiên, chính sự mất cân đối này lại khiến Ottawa dễ bị tổn thương trước các cú sốc chính sách từ Washington, như việc Mỹ tăng thuế lên tới 35% đối với hàng hóa Canada trong năm 2025, với nhiều lý do được cho là mang tính chính trị.

Trong bối cảnh đó, việc cải thiện quan hệ với Trung Quốc không chỉ nhằm mục tiêu kinh tế trước mắt, mà còn là nỗ lực gia tăng khả năng phục hồi chiến lược và nâng cao vị thế đàm phán của Canada. Thực tế cho thấy Ottawa không đơn độc trong lựa chọn này. Trước đó, Australia cũng đã từng bước hàn gắn và mở rộng thương mại với Trung Quốc, dù hai nước từng trải qua một “cuộc chiến thương mại” gay gắt.

Về phía Trung Quốc, thỏa thuận với Canada nằm trong chiến lược rộng lớn hơn nhằm chống lại tác động của chính sách bảo hộ từ Mỹ. Mặc dù đã đạt được một số thỏa thuận “ngừng chiến thương mại” với Washington, Trung Quốc vẫn phải đối mặt với mức thuế nhập khẩu cao tại thị trường Mỹ, và xuất khẩu sang Mỹ đã giảm khoảng 20% vào cuối năm 2025. Trong bối cảnh đó, việc củng cố quan hệ với các đối tác như Canada giúp Bắc Kinh đa dạng hóa thị trường, đồng thời khẳng định vai trò của mình như một trụ cột của thương mại và toàn cầu hóa.

Việc hai bên nhấn mạnh xây dựng “quan hệ đối tác chiến lược mới” càng làm rõ hàm ý dài hạn của sự điều chỉnh này. Theo cách lý giải của các học giả Trung Quốc, yếu tố “chiến lược” không chỉ đề cập đến hợp tác kinh tế, mà còn bao hàm sự phối hợp trong các diễn đàn đa phương như Liên hợp quốc, G20 hay APEC, cũng như cam kết phản đối chủ nghĩa bảo hộ và các hành động làm suy yếu luật pháp quốc tế.

Tuy vậy, triển vọng của quan hệ Canada - Trung Quốc vẫn đối mặt với không ít thách thức. Sự phụ thuộc cấu trúc của Canada vào Mỹ khó có thể thay đổi trong ngắn hạn, trong khi những khác biệt về chính trị, an ninh và giá trị giữa Ottawa và Bắc Kinh vẫn tồn tại. Việc Trung Quốc không đề cập trực tiếp đến các vấn đề thuế quan nhạy cảm trong tuyên bố chung, trong khi Canada công bố khá chi tiết, cũng cho thấy mức độ thận trọng nhất định từ phía Bắc Kinh.

Dẫu vậy, trong bối cảnh trật tự thương mại toàn cầu phân mảnh và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, thỏa thuận giảm thuế quan giữa Canada và Trung Quốc phản ánh một xu hướng rõ nét: các quốc gia, kể cả đồng minh truyền thống của Mỹ, đang tìm cách mở rộng không gian chính sách và thiết lập các kênh hợp tác linh hoạt hơn để bảo vệ lợi ích quốc gia. Về lâu dài, những điều chỉnh như vậy có thể góp phần định hình lại các dòng chảy thương mại và cấu trúc liên kết kinh tế toàn cầu trong kỷ nguyên hậu toàn cầu hóa tự do.

Hùng Anh (CTV)