Trung Đông trước ngưỡng cửa nguy hiểm: Leo thang Mỹ - Iran sẽ dẫn khu vực đi về đâu?

Trung Đông đang bước vào một giai đoạn căng thẳng mới khi các tín hiệu quân sự, chính trị và ngoại giao cho thấy nguy cơ đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran đang gia tăng nhanh chóng. Việc Washington tăng cường triển khai lực lượng ở Vịnh Ba Tư, cùng những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía, đã khiến cộng đồng quốc tế lo ngại về một vòng xoáy leo thang có thể vượt khỏi tầm kiểm soát.

Quân đội Mỹ được cho là tăng cường hiện diện ở Trung Đông thời gian gần đây. (Ảnh: Global Look Press)

Những thông tin xuất hiện trên truyền thông khu vực và quốc tế, từ việc tàu sân bay Mỹ áp sát Iran, đến các tuyên bố đe dọa đáp trả của Tehran, phản ánh không chỉ sự căng thẳng quân sự, mà còn cho thấy sự mong manh của các cơ chế kiềm chế xung đột hiện nay. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là liệu Mỹ có tiến hành tấn công Iran hay không, và nếu điều đó xảy ra, trật tự an ninh Trung Đông sẽ thay đổi theo hướng nào?

Từ răn đe sang ngưỡng đối đầu trực tiếp

Những ngày gần đây, nhịp độ leo thang giữa Mỹ và Iran đã chuyển từ mức độ răn đe chiến lược sang trạng thái đối đầu cận kề. Việc nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln cùng các tàu hộ tống được điều tới khu vực Trung Đông không chỉ mang ý nghĩa phòng thủ, mà còn là tín hiệu chính trị rõ ràng gửi tới Tehran. Song song với đó, dữ liệu theo dõi hàng không cho thấy hàng loạt máy bay vận tải quân sự hạng nặng và máy bay tác chiến điện tử của Mỹ đã được triển khai, củng cố khả năng tiến hành một chiến dịch quân sự quy mô lớn nếu được lệnh.

Về phía Iran, phản ứng không chỉ dừng lại ở các tuyên bố ngoại giao. Lãnh đạo chính trị và quân sự nước này đã nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ, đặc biệt là nhằm vào Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, sẽ bị coi là hành động chiến tranh toàn diện. Việc Tehran đưa các thông điệp cứng rắn ra công chúng, bao gồm các chiến dịch truyền thông và biểu tượng tuyên truyền trong nước, cho thấy Iran đang chuẩn bị tâm lý xã hội cho kịch bản đối đầu nghiêm trọng.

Điều đáng chú ý là, khác với nhiều giai đoạn căng thẳng trước đây, sự leo thang hiện tại không chỉ được thúc đẩy bởi những tính toán quân sự thuần túy, mà còn gắn chặt với các động lực chính trị nội bộ ở cả hai nước. Ở Washington, Chính quyền Tổng thống Donald Trump bị chia rẽ sâu sắc về việc liệu có nên sử dụng vũ lực để buộc Tehran nhượng bộ hay không. Một số nhân vật chủ chốt coi sức ép quân sự là công cụ duy nhất có thể buộc Iran từ bỏ các chương trình hạt nhân và tên lửa, trong khi những người khác cảnh báo rằng hành động như vậy có thể kéo Mỹ vào một cuộc xung đột kéo dài và tốn kém.

Sự chia rẽ tương tự cũng tồn tại trong liên minh của Mỹ. Một số nước được cho là nghiêng về lập trường cứng rắn, trong khi số khác lại tỏ ra thận trọng hơn, do lo ngại hậu quả kinh tế và an ninh của một cuộc chiến khu vực. Điều này cho thấy, dù Washington vẫn giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh Trung Đông, nhưng khả năng tập hợp một mặt trận thống nhất đã suy giảm đáng kể.

Trong bối cảnh đó, Nga nổi lên như một tiếng nói kêu gọi kiềm chế. Moscow liên tục cảnh báo rằng một cuộc tấn công của Mỹ vào Iran sẽ dẫn đến “bất ổn nghiêm trọng” trong khu vực, đồng thời kêu gọi các bên tập trung vào con đường ngoại giao. Tuy nhiên, khả năng Nga tác động thực chất tới các quyết định của Washington và Tehran vẫn bị giới hạn, nhất là khi lợi ích chiến lược của các bên đang ngày càng xung đột trực tiếp.

Iran tuyên bố đáp trả cứng rắn trước nguy cơ bị tấn công. (Ảnh: Izvestia)

Kịch bản quân sự và hệ quả địa - chính trị

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, nguy cơ Mỹ tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran hiện ở mức cao nhất trong nhiều năm trở lại đây. Khác với những đợt không kích giới hạn trước đó, kịch bản hiện nay có thể bao gồm một phổ mục tiêu rộng hơn, từ cơ sở hạt nhân, hệ thống phòng không, đến các trung tâm chỉ huy và hạ tầng chiến lược như năng lượng, giao thông hàng hải và thông tin liên lạc.

Mục tiêu chiến lược của Washington, theo một số phân tích, không chỉ là làm suy yếu năng lực quân sự của Iran, mà còn là gây sức ép chính trị từ bên trong. Việc kích hoạt bất ổn xã hội, thông qua tác động kinh tế và tâm lý từ các cuộc tấn công, được xem như một phần trong chiến lược rộng hơn nhằm tạo ra sự chia rẽ giữa các phe phái chính trị ở Tehran. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ các đợt trừng phạt và sức ép trước đây cho thấy, những biện pháp như vậy thường có tác dụng ngược, củng cố tinh thần đoàn kết dân tộc thay vì làm suy yếu chính quyền.

Về phía Iran, các kịch bản đáp trả cũng rất đa dạng. Thay vì đối đầu trực tiếp với lực lượng Mỹ trên quy mô lớn, nước này nhiều khả năng sẽ sử dụng chiến lược “đòn đánh gián tiếp”: tấn công các căn cứ, lợi ích và đồng minh của Mỹ trong khu vực, cũng như gia tăng sức ép lên Israel. Những mạng lưới lực lượng ủy nhiệm mà Iran xây dựng trong nhiều năm qua, từ Iraq, Syria đến Lebanon và Yemen, tạo cho Tehran khả năng mở rộng xung đột theo chiều rộng, khiến Mỹ và các đối tác phải đối mặt với nhiều điểm nóng cùng lúc.

Một yếu tố then chốt khác là phản ứng của các quốc gia Trung Đông. Mặc dù nhiều nước Ả Rập không ủng hộ Iran về mặt chính trị, nhưng họ cũng không mong muốn trở thành chiến trường cho một cuộc đối đầu Mỹ - Iran. Ả Rập Xê Út và Qatar, hai trụ cột kinh tế và năng lượng của khu vực, đặc biệt lo ngại về tác động của xung đột tới giá dầu và ổn định thị trường toàn cầu. Do đó, khả năng cao họ sẽ tìm cách duy trì quan hệ với Washington, đồng thời tránh bị cuốn quá sâu vào một cuộc chiến có thể làm tổn hại lợi ích lâu dài của mình.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ đứng ở vị trí phức tạp hơn. Là một đồng minh của Mỹ trong NATO nhưng cũng có mối quan hệ ngày càng sâu với Nga và các nước Hồi giáo, Ankara có thể tìm cách tận dụng cuộc khủng hoảng để gia tăng vai trò chiến lược của mình. Tuy nhiên, khả năng Thổ Nhĩ Kỳ công khai đứng về phía Iran vẫn rất hạn chế, do những khác biệt lợi ích và áp lực từ phương Tây.

Ở tầm khu vực rộng hơn, một cuộc xung đột Mỹ - Iran sẽ làm suy yếu thêm niềm tin vào vai trò của Washington như một nhà bảo đảm an ninh. Nhiều quốc gia Trung Đông có thể sẽ đẩy mạnh tìm kiếm các đối tác an ninh thay thế, từ Nga, Trung Quốc đến các cơ chế hợp tác khu vực mới. Xu hướng “đa dạng hóa chiến lược” này đã manh nha từ nhiều năm qua, nhưng một cuộc chiến lớn có thể khiến nó tăng tốc đáng kể.

Căng thẳng Mỹ - Iran hiện nay không đơn thuần là một cuộc khủng hoảng song phương, mà là phép thử đối với toàn bộ cấu trúc an ninh Trung Đông. Việc các bên lựa chọn con đường quân sự hay ngoại giao trong những tuần tới sẽ quyết định không chỉ số phận của hai quốc gia, mà còn định hình tương lai của cả khu vực.

Nếu leo thang thành xung đột, Trung Đông có nguy cơ rơi vào một chu kỳ bất ổn mới, với những hệ quả khó lường đối với an ninh, kinh tế và trật tự quốc tế. Ngược lại, nếu các kênh đối thoại được khôi phục và duy trì, vẫn còn hy vọng rằng một cuộc khủng hoảng nguy hiểm có thể được chuyển hóa thành cơ hội tái định hình các cơ chế kiểm soát xung đột.

Trong thời điểm hiện tại, điều rõ ràng nhất là Trung Đông đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử, nơi mỗi quyết định, dù nhỏ, đều có thể tạo ra những làn sóng lan tỏa vượt xa biên giới khu vực.

Hùng Anh (CTV)