Trần Xuân Soạn - trước sau son sắt tấm lòng trung

Là một trong những thủ lĩnh chủ chốt của phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp xâm lược cuối thế kỷ 19 ở Thanh Hóa, vai trò của Trần Xuân Soạn khiến giặc Pháp phải thừa nhận rằng “Dưới sự thúc đẩy của Đề Soạn, cuộc phiến loạn (chỉ phong trào chống Pháp) đã tràn xuống đồng bằng và nhanh chóng thành một cuộc chiến tranh thực sự”.

Trần Xuân Soạn - thủ lĩnh chủ chốt của phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp xâm lược cuối thế kỷ 19 ở Thanh Hóa được thờ trong nhà thờ dòng họ ở phường Hạc Thành. Ảnh: Chi Anh

Từ một võ quan triều Nguyễn...

Trần Xuân Soạn, sinh năm 1849 ở ngõ Sùng, thôn Thọ Hạc, tổng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, phủ Thiệu Hóa (nay là phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa). Ngay từ nhỏ ông đã bộc lộ tư chất thông minh, ham học võ, nhất là côn quyền. Vì gia cảnh nghèo, năm 18 tuổi, Trần Xuân Soạn tự nguyện đi lính thay con một phú hào trong làng để lấy tiền giúp đỡ gia đình. Nhờ có tài mưu lược và chiến công diệt phỉ, ông được thăng chức, từ Suất đội hiệp quản lên Lãnh binh, rồi Đề đốc tỉnh Nam Định. Thời gian sau, ông được triệu về Huế phong chức Phó đề đốc kinh thành và giao chỉ huy đội “Phấn nghĩa quân”, rồi thăng chức Chưởng vệ Đề đốc kinh thành. Sau cuộc nổi dậy ở kinh thành Huế (tháng 7/1885), ông cùng Tôn Thất Thuyết hộ giá vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị), Ấu Sơn (Hà Tĩnh), ban chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và Nhân dân cả nước chống thực dân Pháp.

Tổng kết về cuộc đời Trần Xuân Soạn, sách TP Thanh Hóa xưa và nay, viết: “Từ một binh nhất thất học, trong khoảng 15 năm Trần Xuân Soạn đã lần lượt lên mười mấy nấc thang từ thấp đến cao, đến hai chức tột đỉnh trong quân đội... lại còn tinh thông chữ nghĩa binh thư, trở thành kẻ sĩ. Thật là một hiện tượng tiến thân hiếm thấy”.

Khi Trần Xuân Soạn được điều về Bộ Binh tại kinh thành Huế cũng là lúc triều đình nhà Nguyễn xảy ra nhiều biến động, trước việc thực dân Pháp xâm lược, triều đình chia thành hai phe chủ chiến và chủ hòa. Đặc biệt là sau khi vua Tự Đức qua đời, mâu thuẫn giữa hai phe càng gay gắt. Là người đứng đầu phe chủ chiến, quan đại thần Tôn Thất Thuyết đã tích cực chuẩn bị cho cuộc chiến kháng Pháp lâu dài.

Sau thất bại của cuộc tấn công vào đồn Mang Cá và tòa Khâm sứ, phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết lãnh đạo buộc phải đưa vua Hàm Nghi, hoàng tộc nhà Nguyễn rút khỏi kinh thành Huế đến căn cứ Tân Sở. Đồng thời, quan đại thần Tôn Thất Thuyết cũng thay mặt vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi người dân chung sức kháng Pháp. Cũng từ đây, võ quan Trần Xuân Soạn chính thức trở thành phụ tá đắc lực của thủ lĩnh Tôn Thất Thuyết trong phong trào Cần Vương. Cuối năm 1885, Tôn Thất Thuyết cùng Trần Xuân Soạn ra Bắc để xúc tiến phong trào ở Thanh Hóa và các tỉnh phía Bắc.

...đến thủ lĩnh phong trào Cần Vương

Ngày 13/7/1885, vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương lần thứ nhất kêu gọi toàn dân đứng lên đánh đuổi giặc Pháp, cứu nước. Đến ngày 19/9/1885 vua Hàm Nghi tiếp tục ra chiếu Cần Vương lần thứ hai. Nhận thấy vị trí chiến lược của tỉnh Thanh Hóa trong phong trào chống Pháp, vua Hàm Nghi, trong lời hịch cứu nước đã nói: "Khi nào trừ khử được chúng (chỉ giặc Pháp) thì đến gặp Trẫm sẽ đóng đô tại tỉnh Thanh Hóa. Đây là một địa điểm quý".

Sau khi được vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết cử giữ chức Tả quân đô thống, phái về tổ chức phong trào văn thân ở Thanh Hóa để tập hợp lực lượng và trực tiếp chỉ đạo phong trào Cần Vương chống Pháp, Trần Xuân Soạn đã tìm gặp những sĩ phu yêu nước lãnh đạo phong trào như Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Tống Duy Tân, Hà Văn Mao, Cầm Bá Thước... bàn kế hoạch tập hợp các cuộc khởi nghĩa, thống nhất sự chỉ đạo cũng như phối hợp lực lượng nghĩa quân. Trở thành tổng chỉ huy phong trào Cần Vương tại Thanh Hóa, cùng với việc củng cố lại bộ chỉ huy, Trần Xuân Soạn còn chủ trương xây dựng một số căn cứ kháng Pháp lâu dài với việc đoàn kết sức mạnh của thủ lĩnh phong trào ở các huyện.

Phụ trách phong trào Cần Vương tại Thanh Hóa, Trần Xuân Soạn đã có mặt hầu như khắp các vùng miền trong tỉnh. Từ làng Thọ Hạc - căn cứ hậu cần của nghĩa quân Cần Vương đến căn cứ Ba Đình (xã Ba Đình hiện nay), căn cứ Mã Cao (nay thuộc xã Yên Ninh), Điền Lư (xã Điền Lư), Mường Ký (nay là xã Văn Nho), rồi khởi nghĩa Hùng Lĩnh (nay thuộc xã Biện Thượng) và rất nhiều nơi khác.

Sách TP Thanh Hóa xưa và nay trong bài viết về Trần Xuân Soạn đã dẫn theo tư liệu của một ký giả người Pháp, trong đó có đoạn: “Năm 1886 Đinh Công Tráng vào Thanh Hóa cùng với ông Đề đốc Soạn, người phụ tá của Tôn Thất Thuyết nhen nhóm lại cuộc phiến loạn ở trong tỉnh. Chính ông Đề đốc Soạn này là người tham gia chiến đấu và là người làm khốn khổ cho các tuyến và các đồn bốt của chúng ta trong chiến dịch bao vây này”.

Tuy nhiên, do tương quan lực lượng cùng sự đàn áp dã man của thực dân Pháp, phong trào Cần Vương tại Thanh Hóa dần lắng xuống, các thủ lĩnh Tống Duy Tân, Cầm Bá Thước... bị kẻ thù bắt và xử tử. Tại làng Thọ Hạc, giặc Pháp đã quật mộ cụ thân sinh của Đề đốc Trần Xuân Soạn đem đốt ở ngã ba đường. Em trai của Trần Xuân Soạn là Trần Xuân Huấn và con trai là Trần Xuân Khoáng cũng đã bỏ mình vì nước trong cuộc khởi nghĩa Cần Vương.

Theo sử liệu, sau này Trần Xuân Soạn đã sang Trung Quốc để tìm gặp Tôn Thất Thuyết nhằm tìm cách khôi phục cuộc kháng chiến chống Pháp. Hai ông tổ chức được vài cuộc đột nhập ở biên giới vây phá các đồn lũy của bọn xâm lược Pháp. Ở nơi xứ người, đề đốc Trần Xuân Soạn vẫn đau đáu nỗi niềm phục quốc. Ông tạ thế ở Long Châu vào năm 1923, khi 74 tuổi... Bài thơ “Thuật hoài” được Trần Xuân Soạn sáng tác trong giai đoạn này với những câu thơ: “Nước chảy về Đông cho gửi gắm/ Trước sau son sắt tấm lòng trung” phần nào đã giãi bày nỗi niềm bất thành trong con đường Cần Vương cứu nước và tấm lòng son sắt trước sau như một của ông.

Công lao của Đề đốc Trần Xuân Soạn đã được hậu thế vinh danh bằng những con đường, trường học, những công trình văn hóa khang trang... ở nhiều tỉnh, thành, trong đó có quê hương Thanh Hóa. Về nhà thờ dòng họ, nơi thờ Đề đốc Trần Xuân Soạn, chúng tôi được ông Trần Xuân Sơn cho biết: “Hằng năm, vào ngày mất của cụ Trần Xuân Soạn, ngày 10/11/1923, con cháu trong dòng họ lại cùng nhau tập trung để làm lễ dâng hương. Cuộc đời, sự nghiệp, tài năng và khí phách của cụ là tấm gương sáng để hậu thế tự hào, noi theo”.

Sẵn sàng tách khỏi quyền lợi từ vương triều Nguyễn, đứng hẳn về phía Nhân dân, cuộc đời và những cống hiến của Trần Xuân Soạn là một pho sử về lòng dũng cảm, về tinh thần yêu nước, đến khi chết vẫn đau đáu về quê hương.

Chi Anh

(Bài viết sử dụng tư liệu sách Danh tướng Việt Nam trong lịch sử (1849-1923), Vệ úy Phó Đề đốc Trần Xuân Soạn, Đỗ Đức Hùng”, NXB Thanh niên, 2010; Văn tài võ lược xứ Thanh, Trịnh Hoành, NXB Thanh Hóa, 2017; Thành phố Thanh Hóa xưa và nay, NXB Thanh Hóa, 2010).