Thuế quan với đồng minh NATO: Nước cờ cứng rắn hay rủi ro chiến lược của ông Trump?

Tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa đưa Greenland trở lại tâm điểm chính trị toàn cầu, lần này bằng việc sử dụng sức ép thương mại đối với các đồng minh thân cận nhất của Washington ở châu Âu. Trong động thái gây chấn động, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ áp đặt các mức thuế leo thang đối với nhiều quốc gia châu Âu cho đến khi Washington được phép mua Greenland.

Mô hình thu nhỏ in 3D của Tổng thống Mỹ Donald Trump và quốc kỳ của 8 quốc gia châu Âu có khả năng đối mặt với thuế quan của Mỹ, trong minh họa được thực hiện ngày 17/1/2026. (Ảnh: Reuters)

Tầm quan trọng chiến lược của Greenland

Cần nhấn mạnh rằng Greenland có ý nghĩa chiến lược không thể phủ nhận đối với Mỹ. Bắc Cực đang dần mở ra, băng tan khiến “vùng cực Bắc” trở thành mặt trận cạnh tranh mới giữa các cường quốc toàn cầu. Châu Âu và Greenland đều nhận thức rõ điều này. Tuy nhiên, lập luận của phía châu Âu là Mỹ hoàn toàn có thể tăng cường hiện diện và vai trò chiến lược tại Greenland mà không cần biến hòn đảo này thành lãnh thổ Mỹ.

Đã gần hai thập kỷ trôi qua kể từ lần cuối cùng Mỹ chính thức đề nghị mở rộng đáng kể hiện diện quân sự tại Greenland. Quan điểm của ông Trump thì khác. Ông cho rằng cách duy nhất để ngăn chặn các nỗ lực tiềm tàng trong tương lai của Nga hoặc Trung Quốc nhằm kiểm soát Greenland là biến nơi này thành lãnh thổ Mỹ . Ông lập luận rằng chủ quyền của Đan Mạch không đủ sức răn đe. Điều đáng nói là ông phớt lờ thực tế rằng Greenland được bảo vệ bởi Điều 5 của NATO, theo đó một cuộc tấn công vào một thành viên được coi là tấn công vào toàn bộ liên minh.

Đe dọa áp thuế của ông Trump nhằm chia rẽ châu Âu và dập tắt phản đối liên quan đến Greenland

Thông báo mới nhất về việc áp một vòng thuế quan mới đối với các quốc gia châu Âu đã triển khai lực lượng quân sự mang tính biểu tượng tới Greenland là minh chứng điển hình. Lời khuyên quen thuộc “hãy coi trọng nhưng đừng hiểu theo nghĩa đen” khi giải mã các động thái của ông Trump giờ đây không còn phù hợp. Một mức thuế 10% - và sẽ tăng lên 25% vào tháng 6 nếu Mỹ không giành được quyền kiểm soát Greenland - là quá rõ ràng để có thể hiểu theo bất kỳ cách nào khác ngoài nghĩa đen. Và chính điều đó khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.

Greenland đột ngột trở thành một trò chơi “được - mất” thuần túy, không còn chỗ cho thứ mơ hồ chiến lược mà Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Løkke Rasmussen cố gắng duy trì sau chuyến thăm Washington hồi đầu tuần. Không còn phương án “đẩy vấn đề cho các nhóm chuyên gia” để chôn vùi trong thỏa hiệp mập mờ. Hoặc tổng thống Trump thắng, hoặc ông thua; hoặc châu Âu thắng, hoặc châu Âu thua.

Ngoại trưởng Greenland Vivian Motzfeldt và Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Løkke Rasmussen gặp các thượng nghị sĩ tại Đồi Capitol. Ảnh: Reuters.

Ông Mikkel Runge Olesen, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, nhận định rằng mối đe dọa mới nhất của ông Trump cho thấy, sự phản đối của châu Âu đối với kế hoạch tiếp quản Greenland đang phát huy tác dụng. Ông nói với Sky News: “Tôi cho rằng đây là phản ứng trước việc các nước châu Âu điều quân tới Greenland, bởi nếu nhìn vào danh sách áp thuế, đó chính là những quốc gia đã triển khai lực lượng”.

Rạn nứt trong liên minh xuyên Đại Tây Dương

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận cứng rắn của ông Trump đang đẩy quan hệ xuyên Đại Tây Dương trượt về cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất trong kỷ nguyên Trump. Và tất cả là vì điều gì? Chủ quyền Greenland? Các cuộc thăm dò công bố tuần trước cho thấy 75% người Mỹ cho rằng kế hoạch giành quyền kiểm soát Greenland của ông Trump là sai lầm.

Với người Mỹ bình thường, đây không phải vấn đề bức thiết; họ tỏ ra bối rối. Nhưng trong giới quan tâm đến đối ngoại, phản ứng gần như là kinh hoàng. Không ai hiểu nổi nỗi ám ảnh của ông Trump với việc “sở hữu” Greenland. Phải chăng đây là thời điểm ông Trump “vượt quá giới hạn”? Một “điểm không thể quay đầu”, tương tự như vụ rút quân hỗn loạn khỏi Afghanistan dưới thời Tổng thống Joe Biden, khi uy tín của Nhà Trắng bị khoét thủng và chìm dần không thể cứu vãn?

Thủ tướng Anh Keir Starmer cho rằng việc áp thuế lên các đồng minh NATO vì theo đuổi an ninh tập thể là “hoàn toàn sai lầm”, đồng thời khẳng định, Anh sẽ làm việc trực tiếp với Mỹ về vấn đề này. Các nước Bắc Âu như Thụy Điển, Phần Lan và Na Uy cũng lên tiếng ủng hộ Đan Mạch, nhấn mạnh rằng các vấn đề giữa các đồng minh cần được giải quyết thông qua đối thoại và các quy tắc chung, thay vì gây sức ép bằng thuế quan.

Trong bối cảnh căng thẳng gia tăng, chính trường Pháp đã xuất hiện những tiếng nói kêu gọi xem xét lại vai trò của Pháp trong NATO. Dù đây chưa phải là lập trường chính thức của chính phủ Pháp, việc vấn đề rút khỏi NATO lần đầu tiên được đưa vào chương trình nghị sự Quốc hội cho thấy mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng lòng tin giữa các đồng minh.

Giới quan sát nhận định phản ứng đồng loạt của châu Âu cho thấy vấn đề Greenland đã vượt ra ngoài khuôn khổ song phương giữa Mỹ và Đan Mạch, trở thành phép thử lớn đối với sự đoàn kết nội khối và quyền tự chủ chiến lược của châu Âu.

Thủ đô của Greenland, Nuuk. Ảnh tư liệu: AP.

Ông Jörn Fleck, Giám đốc cấp cao Trung tâm châu Âu thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định rằng nhiều lãnh đạo châu Âu vẫn muốn tránh đối đầu trực diện với chính quyền Trump, nhưng các động thái ngày càng quyết liệt của Mỹ - từ Venezuela đến Greenland - đang thử thách giới hạn chịu đựng của châu Âu. Ông Fleck nói:“Cách tiếp cận hung hăng này đang thu hẹp không gian chính trị của các nhà lãnh đạo châu Âu trong nước, đồng thời làm xói mòn khả năng duy trì thế cân bằng mong manh trong quan hệ với Mỹ,”

Chia rẽ đồng minh, lợi cho đối thủ

Mỹ hiện đã có căn cứ quân sự tại Greenland – Căn cứ Không gian Pituffik – với khoảng 200 binh sĩ, và một thỏa thuận năm 1951 cho phép Washington triển khai thêm lực lượng nếu cần. Điều này khiến nhiều quan chức châu Âu cho rằng động cơ của ông Trump không chỉ xuất phát từ an ninh, mà còn từ tham vọng mở rộng lãnh thổ.

Nếu các đồng minh Đại Tây Dương xảy ra một cuộc “đại vỡ trận” vì Greenland, những bên hưởng lợi rõ ràng sẽ là Nga và Trung Quốc. Như sử gia Anh Timothy Garton Ash nhận xét, châu Âu đang bị tấn công từ ba phía: quân sự từ Nga, kinh tế từ Trung Quốc, và chính trị từ Mỹ. Với bước leo thang mới, ông Trump dường như đang “giành việc” của Bắc Kinh - và thậm chí ám chỉ có thể thay cả vai trò của Moscow.

Các thỏa thuận thương mại đứng trước rủi ro

Bài phát biểu sắp tới của ông Trump tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos chắc chắn sẽ rất đáng chú ý. Sau một giai đoạn tạm lắng, khi Mỹ và EU đạt được thỏa thuận thuế quan chung 15% (10% với Anh), Washington dường như sẵn sàng xé bỏ thỏa thuận đó bằng cách áp thêm thuế lên một nhóm quốc gia EU, cùng với Anh và Na Uy.

Theo chuyên gia thương mại William Reinsch (Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế - CSIS), nguy cơ lớn nhất là việc ông Trump đối xử khác nhau với các quốc gia thành viên EU, điều có thể khiến Nghị viện châu Âu cho rằng việc phê chuẩn thỏa thuận thương mại với Mỹ là vô nghĩa.

Ảnh: Picture alliance/AP Photo/EBS.

Nghị viện châu Âu nhiều khả năng sẽ chặn tiến trình phê chuẩn thỏa thuận thuế Mỹ - EU vốn mới chỉ có hiệu lực tạm thời. Cuộc họp các lãnh đạo đảng dự kiến trong tuần này có thể chấm dứt hoàn toàn quá trình phê chuẩn để đáp trả động thái mới của ông Trump.

Phản ứng của các chính phủ sẽ ra sao?

Câu hỏi đặt ra là phản ứng của các chính phủ sẽ ra sao? Nếu những nước EU khác cũng gửi lực lượng trinh sát mang tính biểu tượng tới Greenland, liệu họ có bị “đánh thuế” theo kiểu thách thức tập thể? Hay ông Trump sẽ áp dụng chiến lược “chia để trị”, tách những quốc gia chưa (hoặc chưa kịp) điều quân tới Nuuk khỏi phần còn lại? Đây là một thế tiến thoái lưỡng nan: thặng dư thương mại đẹp đấy - sẽ thật đáng tiếc nếu có chuyện gì xảy ra.

Các nước EU, đặc biệt là Ireland - nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào Mỹ - hay Italy, nơi Thủ tướng Giorgia Meloni nổi lên như “người thì thầm với Trump” của châu Âu, sẽ xoay xở thế nào giữa những lợi ích kinh tế và chính trị đan xen? Có lẽ “sách lược Brexit” là cẩm nang gần nhất cho tình huống chưa từng có này: không bị khiêu khích; giữ bình tĩnh; chuẩn bị hồ sơ kỹ lưỡng; nói nhỏ nhưng cầm trong tay công cụ chống cưỡng ép; và trên hết, giữ vững đoàn kết.

Giữa cơn bão đối ngoại - Iran, Greenland, Venezuela, Gaza - dễ bị bỏ qua là những chấn động nội bộ đang cuộn lên trong lòng nước Mỹ: các cuộc điều tra nhắm vào Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang, các nghị sĩ Quốc hội, cùng nguy cơ truy tố một cựu tổng thống; làn sóng bố ráp nhập cư gây bạo lực ở Minneapolis; và đe dọa ban bố tình trạng khẩn cấp.

Chưa bao giờ trong nhiệm kỳ thứ hai của mình, ông Trump phải đối mặt với nhiều áp lực đến vậy từ trong nước lẫn quốc tế. Điều đáng lo ngại là bức tranh bất ổn hiện nay dường như không phải sản phẩm của hỗn loạn, mà là chủ ý. Đây không phải sự ngẫu nhiên, mà là thiết kế có tính toán.

Thanh Liên