Lê Phụng Hiểu - Danh tướng triều Lý

Từ vùng đất Băng Sơn xưa ở xứ Thanh, Lê Phụng Hiểu đã bước vào sử sách với hình tượng một vị tướng nổi tiếng bởi sức mạnh phi thường, tài võ nghệ và lòng trung thành với triều Lý. Những chiến công của ông gắn với những biến động của vương triều thế kỷ XI, đồng thời được lưu truyền trong dân gian, trở thành một phần ký ức văn hóa của người dân xứ Thanh.

Đền thờ Lê Phụng Hiểu ở xã Hoằng Giang. Ảnh: Khắc Công

Theo sử sách, Lê Phụng Hiểu sinh ra và lớn lên ở hương Băng Sơn, thuộc giáp Cổ Hoằng (nay là xã Hoằng Giang, tỉnh Thanh Hóa). Từ nhỏ, ông nổi tiếng là người có sức khỏe phi thường, ham mê rèn luyện võ nghệ. Cùng thời đó, vua Lý Thái Tổ đang kén quân bảo vệ kinh thành và câu chuyện về sức khỏe phi thường cùng tài võ nghệ của Lê Phụng Hiểu đến tai vua. Vua Lý bèn cho vời ông vào chầu, rồi bổ sung vào đội quân Túc bảo vệ kinh thành Thăng Long. Trong quân, Lê Phụng Hiểu làm việc siêng năng, không kể sớm khuya, nắng mưa chăm lo luyện võ nghệ, được vua tin yêu, trọng dụng cất dần lên chức Võ vệ tướng quân.

Thời gian làm tướng, ông đã từng hộ giá vua đi đánh dẹp ở biên thùy phía Nam. Có một lần, đoàn chiến thuyền của giặc kéo vào cửa biển, lăm le đổ bộ xâm chiếm nước ta. Thấy vậy, ông tâu vua xin 100 chiếc thuyền nhỏ chở đầy các cây gỗ vót nhọn và một đội thủy binh để đánh giặc. Được sự hỗ trợ của đội thủy binh, ông đã dùng những cây gỗ vót nhọn phóng liên tục vào thuyền giặc, khiến các thuyền của giặc bị thủng, chìm sâu xuống đáy biển, quân giặc chết đuối nhiều vô kể, số còn lại phải rút chạy.

Năm 1028, vua Lý Thái Tổ băng hà, thái tử Lý Phật Mã lên ngôi vua. Hay tin ba vương là Đông Chinh Vương, Dực Thánh Vương và Vũ Đức Vương đem quân vây kinh thành nhằm tranh giành ngôi báu. Sự kiện này được sử sách gọi là loạn “tam vương”. Trong tình thế nguy cấp, Lê Phụng Hiểu đã cùng quân cấm vệ bảo vệ thái tử. Khi hai bên giao chiến, ông dũng cảm xông lên chém chết Vũ Đức Vương. Nhìn thấy vậy, Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương khiếp sợ bèn lẫn vào trong loạn quân chạy thoát thân.

Chiến công trong cuộc dẹp loạn “tam vương” trở thành dấu mốc quan trọng, làm nổi bật hình tượng một vị tướng võ dũng, trung thành và quyết đoán của triều Lý.

Sau cuộc chính biến, Lý Phật Mã lên ngôi vua, lấy niên hiệu là Thiên Thành (Lý Thái Tông). Vì có công lớn, Lê Phụng Hiểu được nhà vua phong tới chức Đô thống Thượng tướng quân, tước hầu. Năm 1044, ông phò tá nhà vua đi đánh giặc Chiêm Thành. Ông làm tướng tiên phong, lập công lớn, danh tiếng lừng lẫy. Sau khi thắng trận trở về, vua định công ban thưởng, Lê Phụng Hiểu từ chối không muốn nhận thưởng tước. Ông chỉ xin nhà vua được đứng trên núi Băng Sơn ném đao lớn đi xa và nghiệm xem ngọc đao cắm xuống chỗ nào thì xin vua ban cho sản nghiệp. Sau khi được vua đồng ý, ông đã lên ngọn núi ném đao xa đến hơn 10 dặm, vua đã ban thưởng ruộng đất cho ông rộng chừng ngàn mẫu, hàng năm không phải đóng thuế. Vì thế, trong chế độ ruộng đất thời Lý có tên gọi là “Thác đao điền” để chỉ ruộng đất vua ban cho các công thần.

Không nhận vàng bạc hay những phần thưởng theo cách thông thường, Lê Phụng Hiểu chọn một cách đặc biệt để ghi dấu công lao của mình: ném đao lấy đất. Câu chuyện “Thác đao điền” vì thế không chỉ gắn với một phần thưởng của nhà vua, mà còn trở thành một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời vị danh tướng đất Băng Sơn.

Cả một đời hết lòng trung thành với vua, biết điều gì có lợi cho dân cho nước đều bàn với vua, sau khi ông mất, Nhân dân nhiều nơi đã lập đền thờ làm phúc thần, cầu đảo rất linh ứng. Trong thời Lý cũng như ở các thời sau đều phong thêm chức tước cho ông. Năm Trùng Hưng thứ nhất (1285) vua Trần Nhân Tông sắc phong cho ông làm Đô Thống Vương; năm Trùng Hưng thứ 4 (1288) gia phong hai chữ Khuông Quốc. Đời vua Trần Anh Tông, năm Hưng Long thứ 21 (1313) gia phong hai chữ Tá Thánh. Đời Minh Mệnh, Lê Phụng Hiểu được thờ ở miếu Lịch Đại Đế Vương ở Huế.

Tại Thanh Hóa, hình tượng Lê Phụng Hiểu còn được lưu truyền trong dân gian với tên gọi Đức Thánh Bưng. Từ một vị tướng của triều Lý, ông trở thành một nhân vật văn hóa gắn với ký ức và đời sống tinh thần của người dân xứ Thanh. Ngày nay, ở TP Hà Nội, tỉnh Thanh Hóa và nhiều đô thị khác có đường mang tên ông.

Hơn một nghìn năm đã đi qua, dấu tích về vị danh tướng nhà Lý vẫn được lưu giữ tại vùng đất Băng Sơn. Ông Nguyễn Văn Hiệp, chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Hoằng Giang, cho biết: “Năm 1994, đền thờ Lê Phụng Hiểu đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp tỉnh. Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo và từng xảy ra tình trạng mất cắp hiện vật, tuy nhiên đến nay đền vẫn lưu giữ một số hiện vật quý, có giá trị về lịch sử, văn hóa, gắn với thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của Đức Thánh Lê Phụng Hiểu".

Đền thờ hôm nay không chỉ là nơi tưởng nhớ một danh tướng của triều Lý, mà còn là địa chỉ lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với vùng đất Hoằng Giang. Từ vị tướng võ dũng của triều Lý đến Đức Thánh Bưng trong tâm thức dân gian, Lê Phụng Hiểu đã vượt qua giới hạn của một nhân vật lịch sử để trở thành một phần ký ức văn hóa của đất và người xứ Thanh.

Khắc Công

(Bài viết có sử dụng tư liệu trong cuốn Danh nhân Thanh Hóa - Tập 1).