Lấy bản sắc làm gốc để phát triển du lịch bền vững

Trong bối cảnh du lịch đang chuyển dần từ khai thác tài nguyên sang khai thác giá trị, bản sắc văn hóa trở thành yếu tố cốt lõi tạo nên sức cạnh tranh cho mỗi điểm đến. Với xứ Thanh, lấy bản sắc làm gốc không chỉ là giải pháp phát triển sản phẩm mà còn là con đường để du lịch phát triển bền vững.

Phụ nữ Mường trong trang phục truyền thống trình diễn cồng chiêng tại lễ dâng hương đền thờ Trung Túc vương Lê Lai (xã Kiên Thọ).

Phát triển du lịch trong tình hình mới, du lịch Thanh Hóa ghi nhận sự bứt phá rõ nét cả về lượng khách và cơ cấu sản phẩm. Bên cạnh du lịch biển vốn là thế mạnh, các loại hình du lịch văn hóa, sinh thái cộng đồng, nghỉ dưỡng hay trải nghiệm nông nghiệp từng bước được hình thành và phát triển. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh về lượng khách cũng đặt ra thách thức không nhỏ: làm thế nào để phát triển mà không đánh mất những giá trị đã tạo nên bản sắc của vùng đất. Thực tiễn phát triển du lịch cho thấy, những điểm đến giữ được sức hút lâu dài thường không phải là nơi hiện đại nhất, mà là nơi có khả năng duy trì “câu chuyện riêng” của mình. Và ở xứ Thanh, câu chuyện ấy bắt đầu từ bản sắc.

Từ vùng biển đến miền núi, bản sắc văn hóa đang trở thành “trục liên kết” trong định hướng phát triển du lịch. Nếu như trước đây, Khu đô thị du lịch biển Sầm Sơn chủ yếu dựa vào cảnh quan tự nhiên và hệ thống lưu trú, thì nay yếu tố văn hóa địa phương ngày càng được chú trọng nhiều hơn. Những trải nghiệm gắn với đời sống ngư dân, lễ hội cầu ngư, ẩm thực truyền thống hay sinh hoạt cộng đồng đã góp phần làm sâu sắc thêm hành trình của du khách. Điều này không chỉ kéo dài thời gian lưu trú mà còn giúp các điểm đến dần thoát khỏi tình trạng du lịch mùa vụ.

Ở khu vực miền núi, bản sắc chính là nền tảng cho sự phát triển loại hình du lịch sinh thái cộng đồng. Mặc dù là sản phẩm “sinh sau, đẻ muộn”, song du lịch cộng đồng đã vươn lên trở thành một trong ba sản phẩm chủ lực của tỉnh. Ở mỗi điểm đến như: bản Mạ, bản Bút, bản Năng Cát hay Pù Luông... sức hút không chỉ đến từ hệ sinh thái tự nhiên, mà còn từ chính nếp sống của cộng đồng người Thái, người Mường. Từ kiến trúc nhà sàn, nghề dệt thổ cẩm cho đến tiếng nói, phong tục sinh hoạt, lễ hội truyền thống... đã góp phần tạo nên một không gian văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách. Du khách đến đây không chỉ để ngắm cảnh mà để hòa mình vào đời sống bản địa - một xu hướng đang ngày càng phổ biến trong du lịch hiện đại.

Ông Hà Huy Giáp, hộ kinh doanh homestay tại Khu Du lịch sinh thái cộng đồng Pù Luông, chia sẻ: “Sau thời gian gắn bó và kinh doanh dịch vụ lưu trú homestay, tôi nhận ra rằng, điều thu hút du khách đó là được sống trong không gian văn hóa bản địa, được trải nghiệm những giá trị thực tại điểm đến. Cho đến nay, ở thôn Đôn 100% hộ dân vẫn còn sinh hoạt trong nếp nhà sàn. Bởi, khi chúng tôi giữ được nếp nhà sàn, giữ nghề truyền thống, giữ được nét đẹp trong sinh hoạt hàng ngày của đồng bào Thái... thì du lịch mới có thể phát triển lâu dài”.

Chính từ nhận thức ấy, nhiều mô hình du lịch cộng đồng đã được phát triển theo hướng tôn trọng giá trị nguyên bản thay vì thay đổi để “hiện đại hóa”. Những căn nhà sàn được cải tạo sạch đẹp hơn nhằm phục vụ lưu trú song vẫn giữ cấu trúc truyền thống; những bữa cơm phục vụ du khách chế biến từ chính đặc sản địa phương; những hoạt động trải nghiệm được phát triển từ những sinh hoạt đời thường... Cách làm này giúp du lịch không tách rời đời sống cộng đồng, mà đã thực sự trở thành một phần hỗ trợ sinh kế.

Cùng với du lịch cộng đồng, sản phẩm du lịch văn hóa trên địa bàn tỉnh cũng từng bước được khai thác theo hướng sống động thay vì chỉ dừng lại ở hoạt động tham quan. Tại Di sản Văn hóa Thành Nhà Hồ, Khu Di tích lịch sử Lam Kinh hay đền thờ Trung Túc vương Lê Lai... việc tổ chức các hoạt động lễ hội và trải nghiệm lịch sử đã góp phần làm sống động không gian di sản. Khi giá trị lịch sử được kể lại thông qua trải nghiệm văn hóa thay vì chỉ đơn thuần là trưng bày, giới thiệu, di sản không còn là ký ức mà sẽ trở thành một phần của đời sống đương đại. Trong khi đó, xu thế du lịch hiện nay, những điểm đến có bản sắc rõ nét thường tạo được sức hút lâu dài, ít phụ thuộc vào yếu tố thời vụ. Đây cũng là cơ hội để xứ Thanh định vị mình trên bản đồ du lịch không chỉ bằng cảnh quan mà bằng chiều sâu văn hóa.

Tuy nhiên, phát triển du lịch dựa vào bản sắc văn hóa cũng đang từng bước đặt ra yêu cầu cao hơn về cách tiếp cận. Bản sắc không thể được khai thác theo kiểu trình diễn đơn thuần hay thương mại hóa quá mức. Nếu không có định hướng rõ ràng, việc khai thác giá trị văn hóa thành sản phẩm du lịch dễ dẫn đến sự mai một giá trị vốn có. Vì vậy, vai trò của quy hoạch và sự tham gia của cộng đồng được xác định là yếu tố then chốt.

Theo chuyên gia du lịch Dương Minh Bình, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty CBT Travel: “Phát triển du lịch bền vững không phải là thay đổi bản sắc để phù hợp với thị hiếu, mà là làm cho bản sắc văn hóa trở nên gần gũi hơn với du khách. Khi người dân là chủ thể, họ sẽ biết cách giữ gìn những giá trị của mình”.

Khi mỗi khu du lịch biển, mỗi bản làng hay mỗi di tích được bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa để định vị thương hiệu điểm đến, du lịch sẽ không còn là ngành kinh tế đơn thuần mà trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Trong hành trình ấy, giữ gìn bản sắc không làm chậm bước phát triển, mà chính là cách đưa du lịch đi xa hơn, góp phần để du lịch xứ Thanh khẳng định được chiều sâu và nét riêng trên bản đồ du lịch Việt.

Bài và ảnh: Lê Anh