Iran trong vòng xoáy bất ổn

Từ cuối năm 2025 đến nay, Iran liên tục chìm trong làn sóng biểu tình lan rộng, phản ánh không chỉ những khó khăn kinh tế trước mắt mà còn là cuộc khủng hoảng sâu sắc về niềm tin xã hội và năng lực điều hành của chính quyền. Đồng rial lao dốc, lạm phát tăng vọt, đời sống người dân bị bào mòn, trong khi các yêu cầu cải cách chính trị - xã hội ngày càng rõ nét. Diễn ra vào thời điểm nhạy cảm - Trung Đông đang trong quá trình tái sắp xếp cán cân quyền lực sau hàng loạt xung đột và thỏa hiệp mới, những diễn biến trong nước và khu vực đang có nguy cơ đẩy Iran vào một vòng xoáy bất ổn phức tạp, có thể để lại hệ lụy lâu dài cho không chỉ một quốc gia mà cả khu vực Trung Đông.

Người biểu tình tuần hành ở trung tâm Tehran, Iran, ngày 29 tháng 12 năm 2025. Ảnh: Fars

Bối cảnh bất ổn

Iran bước sang năm 2026 trong trạng thái mà nhiều nhà quan sát quốc tế mô tả là một “cuộc khủng hoảng toàn diện”, khi các cuộc tuần hành xuất phát từ đời sống kinh tế đã nhanh chóng chuyển hóa thành biểu hiện của một cuộc khủng hoảng chính trị - xã hội sâu rộng.

Khởi điểm là những tiếng nói trước lạm phát cao, thất nghiệp gia tăng và chi phí sinh hoạt leo thang, các cuộc biểu tình tại những đô thị lớn như Tehran, Isfahan và Shiraz dần thu hút sự tham gia của nhiều tầng lớp xã hội. Điều này cho thấy không chỉ người lao động mà cả tầng lớp trung lưu và giới trẻ cũng đang mất niềm tin vào triển vọng tương lai.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng khủng hoảng kinh tế chỉ là “mồi lửa”, còn nguyên nhân sâu xa nằm ở những bất mãn chính trị - xã hội kéo dài. Nhà phân tích chính trị Mahjoob Zweiri của Al Jazeera nhận định các cuộc biểu tình đầu năm mới đã “phơi bày những áp lực cấu trúc đối với hệ thống chính trị Iran”, đồng thời đặt ra câu hỏi nghiêm túc về “khả năng thích ứng và tồn tại lâu dài của chế độ”.

Cùng quan điểm, các nhà phân tích của Iran International cho rằng làn sóng phản kháng hiện nay phản ánh “một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc”, khi nhiều người Iran không còn tin rằng các cam kết cải cách kinh tế và chống tham nhũng của chính quyền có thể mang lại thay đổi thực chất.

Bên cạnh đó, các biện pháp trừng phạt quốc tế kéo dài tiếp tục bóp nghẹt nền kinh tế Iran, hạn chế khả năng tiếp cận thị trường tài chính toàn cầu và các nguồn lực phục hồi. Theo bình luận của tạp chí Time, mô hình “nhượng bộ kinh tế nhỏ giọt kết hợp với kiểm soát an ninh chặt chẽ” của Tehran không giải quyết được những vấn đề mang tính hệ thống như quản trị yếu kém, thiếu minh bạch và tham nhũng.

Như vậy, bất ổn hiện nay không chỉ là hệ quả của lạm phát hay thất nghiệp, mà là biểu hiện của một cuộc khủng hoảng tổng hợp: kinh tế suy thoái, niềm tin xã hội xói mòn và mối quan hệ giữa nhà nước với người dân ngày càng căng thẳng.

Biểu tình lan rộng và phản ứng của chính quyền

Nếu như những cuộc biểu tình đầu tiên tại Tehran chủ yếu xoay quanh vấn đề kinh tế, thì đến đầu năm 2026, phong trào đã lan rộng cả về địa lý lẫn nội dung chính trị. Tại nhiều địa phương, người biểu tình không chỉ phản đối giá cả leo thang mà còn nhắm vào các trụ sở hành chính, ngân hàng và biểu tượng nhà nước - dấu hiệu cho thấy sự bất mãn đã vượt khỏi khuôn khổ kinh tế thuần túy.

Trước áp lực ngày càng gia tăng từ đường phố, chính quyền Iran vừa triển khai các biện pháp cứng rắn, vừa tìm cách phát đi thông điệp xoa dịu. Lực lượng an ninh được tăng cường tại nhiều điểm nóng, sử dụng hơi cay và các biện pháp kiểm soát đám đông để giải tán biểu tình. Theo hãng thông tấn Fars, ít nhất bảy người đã thiệt mạng trong các cuộc đụng độ tại Lordegan, Azna và Kouhdasht.

Song song với đó, Tổng thống Masoud Pezeshkian tuyên bố sẵn sàng xem xét “những đòi hỏi chính đáng” của người biểu tình, đồng thời nhấn mạnh cam kết cải cách kinh tế và chống tham nhũng. Việc bổ nhiệm Thống đốc Ngân hàng Trung ương mới và thay đổi một số lãnh đạo an ninh tại các trường đại học được xem là nỗ lực nhằm hạ nhiệt căng thẳng.

Tuy nhiên, theo Mahjoob Zweiri, phản ứng này phản ánh “một chiến lược quen thuộc: kết hợp nhượng bộ hạn chế với kiểm soát an ninh chặt chẽ”, khó có thể giải quyết tận gốc những bất mãn mang tính cấu trúc trong xã hội Iran.

Đáng chú ý, việc kiểm soát truyền thông và internet cũng được siết chặt. Tốc độ mạng bị làm chậm tại nhiều khu vực, một số nền tảng xã hội bị hạn chế truy cập, trong khi truyền thông nhà nước nhấn mạnh yếu tố “can thiệp từ bên ngoài”. Theo Iran International, cách tiếp cận này có thể phản tác dụng khi người dân ngày càng tìm đến các kênh thông tin phi chính thống.

Khủng hoảng kinh tế - “mồi lửa” của bất ổn

Khủng hoảng kinh tế là yếu tố kích hoạt trực tiếp làn sóng biểu tình hiện nay. Đồng rial mất giá mạnh, lạm phát cao và chi phí sinh hoạt leo thang đã đẩy hàng triệu người Iran vào tình trạng bấp bênh.

Theo Al Jazeera, đồng rial đã mất hơn 50% giá trị chỉ trong nửa năm, kéo theo giá lương thực, thực phẩm tăng vọt. Các cuộc biểu tình tại những khu chợ lớn ở Tehran cho thấy áp lực kinh tế đã chạm đến ngưỡng chịu đựng của tầng lớp tiểu thương và người lao động.

Áp lực kinh tế đã chạm đến ngưỡng chịu đựng của tầng lớp tiểu thương và người lao động Iran. Ảnh: Iranintl

Tạp chí Time nhận định lạm phát kéo dài đã “làm xói mòn tầng lớp trung lưu Iran” - nhóm vốn được xem là trụ cột của ổn định xã hội. Khi tầng lớp này cũng rơi vào trạng thái bất an, mức độ chịu đựng của xã hội trước các hạn chế chính trị giảm đi đáng kể.

Các biện pháp kinh tế hiện nay - như hỗ trợ tài chính hạn chế hay thay đổi nhân sự ngân hàng chỉ mang tính đối phó ngắn hạn. Những vấn đề cốt lõi như quản lý yếu kém, phụ thuộc vào nhập khẩu và tác động của trừng phạt quốc tế vẫn chưa được giải quyết.

Niềm tin thị trường cũng suy giảm mạnh khi người dân tích trữ ngoại tệ và vàng, khiến vòng xoáy bất ổn tiền tệ càng trầm trọng hơn. Đây là một “vòng xoáy tâm lý” nguy hiểm, trong đó sự mất niềm tin tự nó lại tiếp tục làm suy yếu nền kinh tế.

Yếu tố chính trị - xã hội: Mâu thuẫn âm ỉ bùng phát

Bên dưới lớp vỏ kinh tế là những mâu thuẫn chính trị - xã hội kéo dài. Giới trẻ, phụ nữ và tầng lớp trung lưu tiếp tục đóng vai trò nổi bật trong các cuộc phản kháng.

Giới trẻ Iran đối mặt với tỷ lệ thất nghiệp cao, cơ hội việc làm hạn chế và cảm giác bị gạt ra ngoài các quyết sách quan trọng. Nhiều cuộc biểu tình tại các trường đại học không chỉ phản đối điều kiện kinh tế mà còn chỉ trích cách quản lý và kiểm soát đời sống sinh viên.

Phụ nữ, kế thừa tinh thần của phong trào sau cái chết của Mahsa Amini năm 2022, vẫn là một lực lượng xã hội quan trọng. Dù đối đầu trực tiếp với các quy định về trang phục đã giảm bớt, yêu cầu về quyền tự do cá nhân và bình đẳng xã hội vẫn hiện hữu.

Tầng lớp trung lưu - vốn là “trụ đỡ” của ổn định xã hội - đang bị bào mòn bởi khủng hoảng kinh tế và sự thiếu chắc chắn về tương lai. Khi nhóm này cũng mất niềm tin, các cuộc phản kháng có xu hướng mang tính hệ thống hơn.

Trong khi đó, tiến trình cải cách nội bộ diễn ra chậm chạp. Dù Tổng thống Pezeshkian cam kết cải cách, dư địa hành động của ông bị giới hạn bởi cấu trúc quyền lực phức tạp, tạo ra cảm giác “bế tắc chính trị” và khiến biểu tình trở thành kênh bày tỏ bất mãn phổ biến.

Tác động khu vực và quốc tế

Bất ổn tại Iran không chỉ là vấn đề nội bộ mà còn có tác động lan tỏa tới cục diện Trung Đông và quan hệ quốc tế. Trong bối cảnh Tehran vốn căng thẳng với Mỹ, Israel và phương Tây, các cuộc biểu tình hiện nay làm gia tăng lo ngại về nguy cơ leo thang xung đột.

Tổng thống Mỹ Donald Trump mới đây cảnh báo Washington “sẵn sàng hành động” nếu Iran đàn áp người biểu tình bằng bạo lực. Dù tuyên bố này mang tính chính trị, nó cho thấy Iran vẫn là điểm nóng trong tính toán chiến lược của Mỹ.

Israel cũng gửi thông điệp ủng hộ người biểu tình Iran bằng các biểu tượng trước Cách mạng Hồi giáo như “sư tử và mặt trời”. Theo giới phân tích, đây là tín hiệu chính trị mang tính biểu tượng nhằm gia tăng áp lực tâm lý đối với Tehran.

Trong khi đó, lãnh đạo Iran tiếp tục nhấn mạnh luận điệu “can thiệp từ bên ngoài”. Tổng thống Pezeshkian cảnh báo bất kỳ “hành động xâm lược nào” cũng sẽ vấp phải phản ứng “mạnh mẽ và răn đe”.

Theo Axios, Washington và Tel Aviv vẫn đang thảo luận các kịch bản tiếp theo liên quan đến Iran, bao gồm khả năng tiếp tục gây sức ép quân sự và ngoại giao. Bất ổn nội bộ có thể khiến Tehran áp dụng lập trường đối ngoại cứng rắn hơn, làm gia tăng nguy cơ căng thẳng tại Lebanon, Iraq, Syria và Yemen.

Ngã rẽ khó đoán định

Sau nhiều tuần biểu tình, Iran đang đứng trước một ngã rẽ khó đoán định. Câu hỏi không chỉ là liệu chính quyền có kiểm soát được tình hình trước mắt, mà còn là liệu họ có thể thực hiện những cải cách đủ mạnh để ngăn bất ổn tái diễn.

Các cuộc biểu tình kéo dài và ngày càng lan rộng khiến Iran đứng trước một ngã rẽ khó đoán định.

Giới quan sát đưa ra ba kịch bản.

Thứ nhất, ổn định ngắn hạn nhờ biện pháp an ninh và nhượng bộ kinh tế hạn chế nhưng khó giải quyết tận gốc các vấn đề về quản trị và niềm tin xã hội.

Thứ hai, bất ổn kéo dài ở mức âm ỉ với các cuộc biểu tình nhỏ lẻ nhưng dai dẳng.

Thứ ba, và đáng lo ngại nhất là sự bùng phát mạnh hơn nếu khủng hoảng kinh tế trầm trọng thêm hoặc xảy ra các cú sốc chính trị - đối ngoại.

Cuộc khủng hoảng tại Iran không chỉ là biểu hiện của một nền kinh tế lâm vào khủng hoảng, mà còn phản ánh sự đứt gãy sâu sắc giữa quyền lực chính trị và nhu cầu của người dân. Nếu không có những thay đổi đủ mạnh để phá vỡ vòng xoáy này, bất ổn kéo dài sẽ tiếp tục là thách thức lớn đối với tương lai đất nước.

Bích Hồng