Chiến sự Mỹ, Israel và Iran lan rộng, nguy cơ khủng hoảng khu vực

Sau nhiều năm căng thẳng âm ỉ, Trung Đông một lần nữa đứng trước một bước ngoặt nguy hiểm khi xung đột giữa Israel, Mỹ và Iran leo thang thành các hoạt động quân sự trực tiếp từ ngày 28/2 vừa qua.

Khi cuộc chiến chuẩn bị bước sang tuần thứ 3, “chảo lửa” Trung Đông tiếp tục sục sôi, thậm chí vượt ra khỏi phạm vi khu vực. Chiến sự vẫn diễn ra ác liệt. Hai bên đều cự tuyệt thương lượng hòa bình với nhau. Mỹ và Iran, thậm chí, còn đặt ra những điều kiện tiên quyết cho việc chấm dứt cuộc chiến tranh này trong khi biết rõ rằng những điều kiện ấy đều không thể được bên này hay bên kia chấp nhận. Tình hình vẫn đang thay đổi rất nhanh, khi các cuộc tấn công, phản ứng chính trị và những lo ngại về nhiều mặt liên tục định hình diễn biến mỗi ngày.

Ngày 12/3, Iran công bố thông điệp đầu tiên của tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei kể từ khi ông được bổ nhiệm vị trí này. Thông điệp kêu gọi sự đoàn kết giữa người dân Iran và cảnh báo rằng eo biển Hormuz sẽ vẫn bị đóng cửa như một “công cụ gây sức ép”. Thông điệp nói rõ Iran tin vào quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng, đồng thời khẳng định các mục tiêu mà Iran đang nhắm tới chỉ là các căn cứ của Mỹ và các cuộc tấn công này sẽ tiếp tục.

Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei tuyên bố sẽ tiếp tục chiến đấu trong tuyên bố đầu tiên trên cương vị lãnh đạo. Ảnh: AFP.

Phát biểu của tân Lãnh tụ Tối cao Iran được đưa ra trong bối cảnh khu vực Trung Đông tiếp tục chìm trong các cuộc không kích qua lại giữa liên quân Mỹ - Israel với Iran.

Tuần thứ 2 của cuộc chiến trôi qua trong bối cảnh các cuộc tấn công mới nhằm vào Iran, Israel, Li Băng, Iraq và nhiều quốc gia Vùng Vịnh. Các cơ sở quân sự, cảng biển, cơ sở hạ tầng dầu mỏ và tàu thương mại trở thành các mục tiêu bị tấn công.

Tại Iran, liên quân Mỹ - Israel đã nối lại chiến dịch không kích quy mô lớn trong ngày 11/3, nhắm vào Tehran, Qom, Bushehr, Bandar Abbas và một số khu vực gần biên giới Iran - Iraq, bao gồm Meriwan, Saqqez và Ilam.

Các quốc gia Vùng Vịnh một lần nữa trở thành mục tiêu tấn công của Iran. Tại Bahrain, trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ và các cơ sở ở Manama đã bị nhắm mục tiêu. Tại Ả rập Xê út, các vụ nổ được báo cáo gần căn cứ không quân Prince Sultan và mỏ dầu Shaybukh. Tại Các tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhất (UAE), có báo cáo về các cuộc tập kích ở Abu Dhabi và khu vực sân bay Dubai. Tại Kuwait, đã có các cuộc tấn công vào Trại Arifjan. Tại Qatar, có báo cáo về hoạt động phòng không ở Doha.

Một cột khói bốc lên sau vụ tấn công được cho là của Iran nhằm vào các bồn chứa nhiên liệu ở Bahrain. Ảnh: Fadhel Madhan.

Iran đã mở rộng danh sách các mục tiêu tiềm năng, cảnh báo dân thường về các cuộc tấn công có thể xảy ra vào các cảng Jebel Ali, Rashid, Khalifa và Khalifa bin Salman ở UAE và Bahrain.

Nhiều tổ chức tài chính tại các nước Vùng Vịnh đang tạm thời đóng cửa chi nhánh sau khi căng thẳng khu vực leo thang. Các ngân hàng cho biết quyết định này nhằm đảm bảo an toàn cho nhân viên, ít nhất đến hết tuần này. Động thái diễn ra sau khi một tổ chức tài chính công của Iran bị tấn công, được cho là bởi lực lượng của Mỹ hoặc Israel. Tehran sau đó tuyên bố các cơ sở tài chính và kinh tế có liên hệ với Mỹ hoặc Israel có thể trở thành mục tiêu đáp trả. Diễn biến này cho thấy Tehran dường như đang mở rộng các đòn gây sức ép kinh tế, nhằm khiến các nước Vùng Vịnh chịu tác động trực tiếp hơn từ cuộc xung đột và qua đó tăng áp lực lên Washington.

Trên mặt trận Li Băng, các cuộc tấn công tiếp tục diễn ra suốt đêm ở khu vực biên giới. Quân đội Israel tấn công khắp 3 miền Bắc - Trung - Nam Li Băng, bao gồm Beirut và khu vực Tripoli, trong khi lực lượng Hezbollah dồn dập tập kích vào các vị trí của Israel. Sau các cuộc pháo kích dữ dội vào Israel, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) bắt đầu các hành động quyết liệt hơn nhằm vào các mục tiêu ở miền nam Li Băng, Bekaa và Beirut.

Chiến sự tại Li Băng leo thang khi khủng hoảng Iran lan rộng trong khu vực. Ảnh: AFP.

Tại Iraq, cường độ các cuộc tấn công vẫn ở mức cao. Máy bay Mỹ một lần nữa tấn công các vị trí của nhóm Hashd al-Shaabi ở Nineveh và Al-Qa’im, trong khi các cuộc tấn công mới và hoạt động phòng không được ghi nhận ở Erbil, Baghdad, Mosul và phía bắc Basra.

Sau hơn 10 ngày giao tranh ác liệt giữa Mỹ, Israel, Iran và các lực lượng đồng minh tại Trung Đông, tình hình nhân đạo trong khu vực đang trở nên đặc biệt nghiêm trọng với hàng triệu người bị ảnh hưởng, hệ thống y tế quá tải và làn sóng di tản quy mô lớn.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), xung đột đã khiến hơn 1.300 người thiệt mạng và hơn 9.000 người bị thương tại Iran, trong khi tại Li Băng có ít nhất 570 người chết và hơn 1.400 người bị thương. Hệ thống y tế ở nhiều khu vực đang chịu sức ép lớn do số lượng thương vong tăng nhanh và các cơ sở y tế bị tấn công hoặc hư hại trong giao tranh.

Tại Li Băng, tình hình nhân đạo đặc biệt đáng lo ngại. Các cuộc không kích mới nhất vào Beirut và miền Nam nước này đã làm hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa, với tổng số người di tản nội địa ước tính khoảng 800.000 người, tương đương gần 1/5 dân số quốc gia. Nhiều gia đình phải trú ẩn tạm trong trường học, xe hơi hoặc các khu tập trung khẩn cấp khi số lượng nơi trú ẩn đã nhanh chóng quá tải. Các tổ chức cứu trợ cho biết tình trạng thiếu nước sạch, thực phẩm và thuốc men đang xuất hiện tại nhiều khu vực tập trung người di tản.

Các thành viên trong một gia đình nghỉ ngơi trên một con phố ở Beirut, Li Băng, sau khi chạy trốn khỏi nhà theo lệnh sơ tán của Israel. Ảnh: UNICEF.

Liên Hợp Quốc cũng cảnh báo các cuộc tấn công vào cơ sở y tế và nhân viên y tế đang làm trầm trọng thêm khủng hoảng nhân đạo. Chỉ trong hơn một tuần gần đây đã ghi nhận hàng chục vụ tấn công nhằm vào bệnh viện và cơ sở y tế tại Iran và Li Băng, khiến nhiều nhân viên y tế thiệt mạng hoặc bị thương.

Ở Dải Gaza và các vùng lãnh thổ Palestine, Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên Hợp Quốc (OCHA) cho biết, các hạn chế đối với hoạt động viện trợ đang khiến tình hình nhân đạo vốn đã nghiêm trọng tiếp tục xấu đi, trong khi nhu cầu hỗ trợ lương thực, y tế và nơi trú ẩn tăng mạnh. Theo các cơ quan cứu trợ quốc tế, nếu xung đột tiếp tục leo thang trong những ngày tới, Trung Đông có nguy cơ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân đạo quy mô khu vực, với hàng triệu người cần hỗ trợ khẩn cấp. Nhiều tổ chức quốc tế đã kêu gọi các bên liên quan tôn trọng luật nhân đạo quốc tế, bảo vệ dân thường và mở hành lang nhân đạo để đưa viện trợ vào các khu vực bị ảnh hưởng.

Người dân Palestine kiểm tra hiện trường sau một cuộc không kích của Israel vào khu trại lều nơi trú ẩn của những người phải di dời tại Thành phố Gaza vào ngày 12 tháng 3 năm 2026. Ảnh: AFP.

Khi chiến sự giữa Mỹ, Israel và Iran bùng nổ, phần lớn sự chú ý của thế giới dồn vào một câu hỏi quen thuộc: giá dầu sẽ tăng tới đâu. Vùng Vịnh Ba Tư từ lâu được coi là “trái tim năng lượng” của thế giới, cung cấp khoảng một phần ba lượng dầu thô xuất khẩu toàn cầu. Bất kỳ xung đột nào tại đây đều có thể làm rung chuyển thị trường năng lượng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng trong cuộc chiến hiện nay, dầu mỏ có thể không phải là tài nguyên dễ tổn thương nhất. Thay vào đó, nước - đặc biệt là nước ngọt sản xuất từ các nhà máy khử mặn - mới có thể trở thành vũ khí chiến lược nguy hiểm nhất trong cuộc xung đột. Ở một khu vực khô hạn bậc nhất hành tinh, nơi nhiều thành phố chỉ tồn tại nhờ công nghệ biến nước biển thành nước uống, việc tấn công vào hạ tầng nước có thể gây ra những hệ quả nghiêm trọng hơn cả việc phá hủy các mỏ dầu.

Một nhà máy khử mặn ở thành phố al-Khobar, Ả Rập Xê Út nằm trên vùng Vịnh. Ảnh: Barry Iverson/Alamy.

Các quốc gia vùng Vịnh hiện sản xuất khoảng 40% tổng lượng nước khử mặn trên toàn thế giới, thông qua hàng trăm nhà máy dọc bờ biển. Nếu không có hệ thống này, nhiều thành phố khổng lồ - từ Riyadh, Dubai đến Doha - không thể duy trì dân số hiện tại. Chiến sự Iran đã bắt đầu làm lộ rõ điểm yếu chiến lược này. Từ cuối tháng 2/2026, các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV đã xuất hiện gần nhiều cơ sở khử mặn quan trọng trong khu vực. Mặc dù nhiều cơ sở vẫn tiếp tục hoạt động, nhưng những vụ việc gần đây cho thấy hạ tầng nước đã trở thành mục tiêu chiến lược trong chiến tranh hiện đại.

Những hệ quả từ cuộc giao tranh ở Trung Đông, từ các nhà máy lọc dầu bốc cháy đến những con tàu bị đánh chìm, cũng đang đe dọa gây ra những tác động lâu dài đối với sức khỏe người dân trong khu vực, nguồn nước, nguồn cung lương thực và các hệ sinh thái.

Các cuộc tấn công vào cơ sở dầu mỏ và căn cứ tên lửa trong cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran đang khiến các chuyên gia lo ngại về một “di sản độc hại” đối với sức khỏe con người và môi trường, có thể kéo dài rất lâu sau khi giao tranh kết thúc.

Khói dày đặc bao phủ thủ đô Tehran của Iran sau khi Israel tấn công một số cơ sở dầu mỏ. Ảnh: SIPA.

Kể từ khi xung đột bắt đầu, tổ chức phi lợi nhuận Conflict and Environment Observatory (CEOBS) có trụ sở tại Anh đã ghi nhận hơn 300 sự cố có khả năng gây tổn hại môi trường từ các cuộc tấn công vào căn cứ tên lửa cho tới những vụ tấn công tàu chở dầu ở Vịnh Ba Tư. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng con số này có thể chỉ phản ánh một phần rất nhỏ của thiệt hại thực tế. Giám đốc CEOBS Doug Weir cho biết: “Đó mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Mỹ tuyên bố đã tấn công khoảng 5.000 địa điểm. Vì vậy hiện nay chúng tôi mới chỉ chạm tới bề mặt của vấn đề.”

Liên Hợp Quốc cũng cảnh báo rằng các cuộc tấn công gần đây vào các cơ sở dầu mỏ có thể gây ra “những hậu quả môi trường nghiêm trọng trên toàn khu vực”, với các tác động tức thời đến nguồn nước sạch, không khí mà người dân hít thở và nguồn thực phẩm.

Một dấu hiệu của những rủi ro này xuất hiện khi “mưa đen”, hỗn hợp của dầu và nước mưa, phủ kín các con phố ở Tehran sau các cuộc không kích cuối tuần của Israel vào nhiều cơ sở dầu mỏ. Các đám cháy tại những cơ sở này đã tạo ra những cột khói đen dày đặc bao phủ thủ đô, nơi sinh sống của gần 10 triệu người. Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran đã cảnh báo người dân nên ở trong nhà để tránh các chất ô nhiễm độc hại trong không khí. Một số người dân cho biết họ bị đau đầu và khó thở.

Ngoài ô nhiễm không khí tức thời, các chuyên gia cảnh báo rằng các cơ sở quân sự và năng lượng bị đánh bom có thể để lại ô nhiễm tồn tại trong môi trường nhiều năm.

Các vụ nổ tại các cơ sở lọc dầu có thể tạo ra những cột khói độc hại chứa các chất dạng hạt, oxit nitơ, sulfur dioxide và các chất ô nhiễm khác. Ảnh: Anadolu.

Khi các cơ sở dầu mỏ bị tấn công như đã xảy ra ở Iran và các quốc gia vùng Vịnh khác chúng có thể phát tán các đám mây chất độc, lan sang các cộng đồng lân cận và tích tụ trên đường sá, mái nhà, đất đai và đất nông nghiệp, theo CEOBS.

Các cuộc tấn công vào những địa điểm quân sự như căn cứ tên lửa cũng rất nguy hiểm, vì các vụ cháy và nổ có thể phát tán các chất độc như nhiên liệu, kim loại nặng, hóa chất vĩnh cửu (PFAS) và thuốc nổ. Một số chất này có thể tồn tại rất lâu sau khi chiến sự chấm dứt.

Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào hải quân Iran, cùng với các đòn đánh của Tehran vào các tàu đi qua eo biển Hormuz, cũng làm tăng nguy cơ tràn dầu. Vịnh Ba Tư là nơi có các rạn san hô rộng lớn và những hệ sinh thái biển quan trọng, như các thảm cỏ biển, môi trường sống của cá, trai ngọc, rùa xanh và quần thể bò biển dugong lớn thứ hai thế giới đang bị đe dọa. Các cộng đồng ngư dân trong khu vực cũng phụ thuộc vào nguồn hải sản này để sinh sống.

Vịnh Ba Tư là nơi sinh sống của quần thể bò biển (dugong) lớn thứ hai trên thế giới, chỉ sau Australia. Ảnh: UMAPRESS.com.

Leo thang xung đột mới nhất tại Trung Đông đang phản ánh những thay đổi đáng kể trong cục diện địa chính trị của khu vực. Các diễn biến đang xảy ra mang theo những hệ lụy nghiêm trọng, khi mỗi bên tham gia đều theo đuổi những mục tiêu khác nhau. Mỹ đang tái khẳng định ưu thế quân sự của mình, trong khi Israel muốn bảo đảm vị thế thống trị lâu dài. Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh mong muốn hạ nhiệt xung đột, còn Iran đang chuẩn bị cho một cuộc chiến tiêu hao kéo dài, đồng thời khai thác các điểm gây sức ép trong khu vực. Những chiến lược chồng chéo này đang định hình lại bức tranh an ninh khu vực và thách thức các chuẩn mực quốc tế đã được thiết lập.

Hiện tại, Trung Đông vẫn đang ở trong giai đoạn bất định sâu sắc. Các chiến dịch quân sự, tuyên bố chính trị và nỗ lực ngoại giao quốc tế đang diễn ra song song. Những quyết định được đưa ra trong vài tuần tới có thể sẽ quyết định liệu cuộc khủng hoảng tiến tới con đường đàm phán hay tiếp tục leo thang thành một cuộc xung đột rộng lớn hơn.

Thúy Hà