Giếng Vua hơn 600 tuổi - Dấu tích linh thiêng của kinh đô Tây Đô xưa

Nằm ở góc đông nam Đàn tế Nam Giao thuộc Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, Giếng Vua là công trình gắn với lịch sử kinh đô Tây Đô dưới vương triều Hồ. Không chỉ phục vụ nghi lễ tế trời của hoàng gia xưa, giếng cổ còn mang những giá trị kiến trúc, văn hóa và tín ngưỡng được lưu giữ qua hơn 600 năm lịch sử.

VIDEO: Cận cảnh Giếng Vua hơn 600 tuổi tại đàn tế Nam Giao, Thành Nhà Hồ.

Giữa không gian cổ kính của Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ, đàn tế Nam Giao là một trong những công trình mang dấu ấn đặc biệt của vương triều Hồ. Tại góc đông nam của di tích này, Giếng Vua hiện diện như một dấu tích quan trọng, góp phần hé mở đời sống nghi lễ và quan niệm văn hóa của người Việt cách đây hơn sáu thế kỷ.

Theo sử liệu, năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô mới tại vùng đất An Tôn (thuộc huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa trước đây). Đến năm 1398, triều đình dời đô từ Thăng Long về An Tôn, đổi tên kinh đô thành Tây Đô, nay là Thành Nhà Hồ, xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hoá. Để hoàn thiện kinh đô mới, vương triều Hồ còn cho xây dựng đàn tế Nam Giao. Đây là nơi diễn ra các nghi lễ tế trời, cầu mong quốc thái dân an và thực hiện những nghi thức quan trọng của triều đình.

Trong tổng thể kiến trúc ấy, Giếng Vua, còn được gọi là giếng Ngự Duyên hoặc giếng Ngự Dục, là một hạng mục có vai trò riêng. Theo những ghi chép về di tích, giếng được xây dựng để phục vụ việc tế gia và trai giới trước khi tiến hành nghi lễ. Trai giới là việc tắm gội sạch sẽ, ăn chay, không uống rượu nhằm giữ thân tâm thanh sạch trước khi thực hiện nghi thức tế lễ.

Giếng Vua có mặt bằng hình vuông, kích thước khoảng 13m x 13m. Cấu trúc công trình gồm phần thành giếng được xây bằng các khối đá và lòng giếng hình tròn, đường kính khoảng 6,5m. Lòng giếng có mặt cắt hình phễu, tạo nên hình dáng đặc trưng của công trình.

Bao quanh lòng giếng là hệ thống đá kè tạo thành các bậc thu dần từ ngoài vào trong. Tính từ trên xuống, giếng có 9 thành bậc. Độ sâu tính từ miệng giếng xuống đáy được ghi nhận khoảng 4,90m; trong khi khoảng cách từ thành bậc trên cùng đến đáy giếng là 5,6m.

Sự kết hợp giữa mặt bằng vuông bên ngoài và lòng giếng tròn bên trong tạo nên nét kiến trúc đáng chú ý. Trong không gian đàn tế Nam Giao, cấu trúc này được diễn giải theo quan niệm biểu trưng trời tròn, đất vuông, phản ánh cách người xưa gửi gắm tư tưởng văn hóa, tín ngưỡng vào kiến trúc công trình.

Trong số những khối đá dùng để kè các bậc thành giếng, bên cạnh các khối đá hình vuông còn có một số khối đá hình tròn. Ý nghĩa và vai trò của những khối đá này vẫn đang được các nhà khảo cổ tiếp tục giải mã.

Giếng Vua được các nhà khảo cổ chú ý nghiên cứu ngay từ đợt khai quật đàn tế Nam Giao lần thứ nhất vào năm 2004. Tuy nhiên, phải đến đợt khai quật tổng thể lần thứ tư, diễn ra trong giai đoạn 2009 - 2011, kiến trúc của giếng mới được phát lộ hoàn toàn.

Chị Lê Thị Thảo, hướng dẫn viên tại Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ cho biết: “Quá trình khai quật đã góp phần làm rõ hơn cấu trúc, quy mô và vị trí của giếng trong tổng thể đàn tế Nam Giao. Qua đó, cho thấy sự chuẩn bị chu đáo của triều đình đối với các nghi lễ cung đình. Mỗi công trình trong quần thể không chỉ đáp ứng một công năng nhất định mà còn gắn với những quan niệm về sự thanh sạch, tôn nghiêm và mối liên hệ giữa con người với trời đất”.

Theo thông tin về di tích, khi đào xuống đáy giếng, người ta phát hiện mạch đá ngầm chạy ngang cùng mạch nước ngầm liên tục tuôn chảy. Đây được xem là nguyên nhân khiến giếng có nguồn nước dồi dào, gắn với lời truyền rằng giếng quanh năm không cạn.

Nằm trong không gian đàn tế, Giếng Vua không đơn thuần là một công trình cung cấp nước. Giếng gắn với quá trình chuẩn bị nghi lễ, với quan niệm về sự thanh sạch và tính tôn nghiêm của những hoạt động tế trời. Công trình góp phần làm phong phú thêm giá trị của đàn tế Nam Giao, đồng thời giúp công chúng hình dung rõ hơn về cách tổ chức không gian cung đình, đời sống tín ngưỡng và tư duy kiến trúc dưới vương triều Hồ.

Hoàng Đông - Phương Đỗ