Dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới

“Phá rào” là một con đường đặc thù của Việt Nam, bắt đầu từ những mũi đột phá âm thầm vào “hàng rào” bao cấp, tích lũy những tích cực trong thực tiễn từ tư duy, phương pháp đến hành động thực tiễn, để rồi chuyển hóa thành những chính sách chung của cả nước, mở ra bước ngoặt lịch sử trong tiến trình phát triển kinh tế - “Đổi mới”.

Công trình đường dây 500kV mạch 3 - siêu dự án truyền tải điện trọng điểm quốc gia được hoàn thành với tốc độ thần tốc.

Có khi, cả pho lý luận về một giai đoạn lịch sử đặc biệt, lại chỉ gói gọn trong một vài câu nói, để ai đọc một lần thì thấm thía, dù trải qua hay chưa từng. Là câu chuyện về “khoán” ở Hải Phòng - nơi mà một số HTX thậm chí đã bắt đầu thực hiện chế độ khoán đối với cây công nghiệp và hoa màu vài năm trước khi có “khoán Vĩnh Phúc”. Khi nghe báo cáo từ lãnh đạo TP Hải Phòng trong cuộc gặp ở Đồ Sơn, ngày 12/10/1980, rằng người nông dân trồng lúa mà không có lúa ăn, lúa chín ngoài đồng không muốn gặt, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã day dứt thốt lên: “làm lấy cái để ăn mà cũng còn khó như thế đấy"... Sau khi đi khảo sát thực tế, Thủ tướng đi đến nhận định: “Thước đo hiệu quả của một cơ chế quản lý là làm ra nhiều lương thực, thực phẩm... Cái mới bao giờ cũng dễ va vấp. Người nào lội nước đi trước thì dễ sa hố, sa hầm. Các đồng chí cứ mạnh dạn tìm tòi. Tìm tòi thì có thể sai. Có sai thì sửa. Không có sai mới là lạ"... (Hồi ký về Phạm Văn Đồng, NXB Chính trị Quốc gia, 2022, tr.451).

Như bao cán bộ cơ sở mang sứ mệnh bảo vệ tính khách quan của quy luật kinh tế, dám “xé rào” cơ chế, lãnh đạo TP Hải Phòng khi ấy cũng gánh chịu không ít mũi công kích, nhưng họ dám đương đầu, sẵn sàng nhận kỷ luật để bảo vệ lợi ích của toàn cục. “Khoán” cuối cùng đã được Đảng và Nhà nước công nhận. Những con người ấy, như đồng chí Võ Thúc Đồng, Bùi Quang Tạo..., sau này phát triển cao hơn, trở thành những “thuyền trưởng” của ngành nông nghiệp đất nước và TP Hải Phòng.

Xây dựng nhà ở cho hộ nghèo là “Mệnh lệnh từ trái tim”, là trách nhiệm của toàn xã hội. Ảnh: NGUYÊN PHONG

Một câu chuyện khác, tháng 6/1988, Học viện Nguyễn Ái Quốc (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh) tổ chức một hội nghị khoa học để phân tích và đánh giá về mặt lý luận kinh tế qua mô hình của Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh, đã đi đến kết luận: “Mô hình kinh doanh của Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh là một mũi đột phá đầu tiên vào cơ chế quan liêu bao cấp, như một sự tìm tòi mở lối để chuyển nền nông nghiệp tự cung, tự cấp sang nền nông nghiệp hàng hóa xã hội chủ nghĩa”. Đó là câu chuyện khi gạo dự trữ của TP Hồ Chí Minh năm 1978 chỉ còn đủ cho vài ngày, trong khi nông dân khu vực đồng bằng Sông Cửu Long có gạo nhưng không có nghĩa vụ bán cho Nhà nước, thành phố có tiền và sẵn sàng mua nhưng không được mua. Tình thế bí bách đó đã dẫn đến quyết định “xé rào” của bà Ba Thi - Nguyễn Thị Ráo, Giám đốc Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh - với việc thành lập các “Tổ thu mua lúa gạo” (còn được gọi vui là “Tổ buôn lậu gạo”) - lấy danh nghĩa cá nhân để dùng ngân sách mua gạo cho bà con theo giá thỏa thuận. Khi bà Ba Thi nói với đồng chí Sáu Dân (Thủ tướng Võ Văn Kiệt, khi ấy là Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh), rằng: “Làm cách này thì chúng tôi làm được, nhưng nếu Trung ương biết là đi tù đấy”. Đồng chí Sáu Dân trả lời: “Nếu lo gạo cho cái bao tử của mấy triệu dân thành phố mà chị phải đi tù vì phá giá chỉ đạo thì tôi sẽ mang cơm nuôi"... (sách “Phá rào” trong kinh tế vào đêm trước Đổi mới; tr.309).

Xây dựng nhà ở cho hộ nghèo là “Mệnh lệnh từ trái tim”, là trách nhiệm của toàn xã hội. Ảnh: NGUYÊN PHONG

Đó không chỉ là khí phách của những con người từng lăn lộn trong kháng chiến, mà còn là đạo lý truyền thống, căn bản của người Việt Nam - “lấy dân làm gốc”. Họ đã vượt qua những ràng buộc thể chế bằng những nguyên lý, chuẩn mực đạo đức chính trị cổ truyền của dân tộc - mà cho đến nay, tinh thần chăm lo cho Nhân dân là trước hết và trên hết vẫn nguyên giá trị. Năm 1985, bà Ba Thi được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, vinh dự này không chỉ khẳng định sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước đối với một cá nhân, mà còn là sự công nhận của xã hội với một thể chế mới ra đời, thay thế cho “cái cũ” đã lạc hậu, lỗi thời. Từ sau Đại hội VI của Đảng, mô hình kinh doanh của Công ty Lương thực TP Hồ Chí Minh - “Công ty bà Ba Thi” đã trở thành một mệnh đề lý luận kinh tế để “dẫn đường” nhân rộng các mô hình kinh doanh lương thực trong thực tiễn.

Xây dựng nhà ở cho hộ nghèo là “Mệnh lệnh từ trái tim”, là trách nhiệm của toàn xã hội. Ảnh: NGUYÊN PHONG

Còn biết bao câu chuyện của những con người dám đương đầu với những thể chế, những nguyên tắc kinh tế kế hoạch hóa tập trung bằng sự kiên trì, bền bỉ trong lao động và sáng tạo trong tư duy, là ông Nguyễn Xuân Hà với Xí nghiệp dệt Thành Công; Lê Đình Thụy với Nhà máy thuốc lá Vĩnh Hội; Nguyễn Minh Nhị với chính sách “tam nông” ở An Giang; Kim Ngọc với “khoán 10”... Có những thành công nhưng cũng có những thất bại, bởi mở một con đường mới, một hướng đi mới là đối mặt với khó khăn, thách thức, cạm bẫy, rủi ro và cả nguy cơ “chệnh hướng”. Nhưng bởi có thành công và thất bại mà chúng ta mới uốn nắn được lộ trình, tìm ra được quy luật của phát triển. Để rồi, Đại hội Đảng lần thứ VI đã khẳng định: “Trong hoàn cảnh Đảng có những khuyết điểm, Nhân dân vẫn tha thiết mong đợi Đảng khắc phục sai lầm, đưa đất nước tiến lên. Đảng ta không thể phụ lòng mong đợi đó của Nhân dân... Và như Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “muốn tiến bộ thì phải có tinh thần mạnh dạn, dám nghĩ dám làm”, “cả gan nói, cả gan đề ra ý kiến”, “có gan phụ trách”, “có gan làm việc, ham làm việc”.

Cánh đồng nguyên liệu được áp dụng cơ giới hóa đồng bộ của Tập đoàn TH. Ảnh: NGUYÊN PHONG

Trên đại lộ tiến vào kỷ nguyên thịnh vượng chúng ta đang đi hôm nay, vẫn có âm hưởng của “đổi mới” trong kiến tạo thể chế, khơi thông nguồn lực, khắc phục các điểm nghẽn, như những quyết sách và tinh thần “táo bạo, thần tốc” trên các công trình, dự án, “Chiến dịch Quang Trung” xây dựng, sửa chữa lại nhà ở cho các gia đình bị thiệt hại do các đợt thiên tai... Tất cả là vì sự phồn vinh của đất nước, hạnh phúc của Nhân dân!

Nguyên Phong