Câu lạc bộ Quánh loóng, coóng dam: Nơi bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái

Quánh loóng là khua luống và coóng dam là trình diễn trống chiêng. Đây là những hình thức diễn xướng dân gian cổ xưa và đặc sắc của người Thái ở Thanh Hóa. Không chỉ là nhạc cụ gõ đơn sơ, quánh loóng, coóng dam còn là biểu tượng tinh thần, mạch nguồn kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa văn hóa với đời sống, giữa bản sắc và niềm tin. Ở bản Bút, xã Nam Xuân, những người yêu tiếng loóng, nhịp trống chiêng đã quy tụ bên nhau, lập nên Câu lạc bộ (CLB) Quánh loóng, coóng dam như mái nhà chung để giữ gìn và thắp sáng bản sắc văn hóa truyền thống.

Câu lạc bộ Quánh loóng, coóng dam trình diễn khua luống và trống chiêng.

Ngồi trên căn nhà sàn truyền thống ở bản Bút, ông Hà Văn Xuân - người am tường văn hóa người Thái kể lại truyền thuyết dân gian về sự ra đời của quánh loóng bằng tình yêu mộc mạc, giản dị: “Ngày xưa, có gia đình sinh được 5 người con gái xinh đẹp. Mỗi sáng, họ cùng nhau giã gạo. Cô út tinh nghịch vừa giã vừa gõ vào cạnh cối, tạo nên âm thanh vui nhộn, nhịp nhàng. Các chị thấy vui nên làm theo. Cứ thế, tiếng chày, tiếng gõ dần hình thành nhịp điệu, trở thành một trò diễn xướng rồi trở thành khua luống ngày nay”.

Dưới góc nhìn nhân học, PGS.TS Mai Văn Tùng, Trưởng khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức, nhận định: "Quánh loóng và coóng dam là kết tinh văn hóa của nền văn minh lúa nước ruộng bậc thang trong cộng đồng dân tộc Thái. Từ lao động sản xuất đến sinh hoạt tín ngưỡng, chúng hiện diện như người bạn đồng hành trong mọi khoảnh khắc của đời sống người Thái, từ chiến đấu bảo vệ bản làng đến mùa lễ hội, từ những giờ phút lao động đến khi sum họp bên bếp lửa nhà sàn”.

Tuy nhiên, trong guồng quay của đời sống hiện đại hóa, những giá trị di sản như quánh loóng và coóng dam đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều làn điệu từng ngẫu hứng mà chặt chẽ giờ chỉ còn sống trong ký ức mờ nhạt của một số ít nghệ nhân cao tuổi. Lớp trẻ, những người được kỳ vọng kế thừa lại thiếu đam mê, thiếu điều kiện tiếp cận. Sự đứt gãy thế hệ, thiếu không gian diễn xướng, thiếu chính sách hỗ trợ, thiếu đào tạo bài bản... đang khiến các giá trị này đứng trước nguy cơ bị lãng quên.

Trước tình hình đó, việc hình thành các mô hình sinh hoạt văn hóa cộng đồng như CLB Quánh loóng, coóng dam bản Bút là bước đi quan trọng để khôi phục, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của người Thái. Tháng 5/2025, huyện Quan Hóa cũ phối hợp với Trường Đại học Hồng Đức tổ chức lễ ra mắt CLB Quánh loóng, coóng dam tại bản Bút. Đây là kết quả từ việc triển khai Dự án 6 thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp gắn với phát triển du lịch. CLB hiện quy tụ hơn 20 thành viên là các nghệ nhân, công chức, nông dân, thanh niên... những người cùng chung khát vọng giữ gìn tiếng chiêng, nhịp loóng - là những âm thanh từng là mạch sống trong đời sống người Thái. Chủ nhiệm CLB Hà Thị Ngơi chia sẻ: “CLB không chỉ là nơi lưu giữ ký ức âm nhạc truyền thống, mà còn là nhịp cầu kết nối thế hệ hôm nay với tinh hoa cha ông để lại”.

Tín hiệu đáng mừng là tình yêu văn hóa đang được lan tỏa sâu rộng, đặc biệt trong giới trẻ. Những bạn trẻ người Thái ở bản Bút đã bắt đầu quay lại tìm hiểu, học hỏi và trân trọng tinh hoa văn hóa của dân tộc mình. Họ không còn coi văn hóa truyền thống là thứ xa xôi, mà là niềm tự hào, là hành trang để tự tin hội nhập. Họ say mê tập luyện từng nhịp loóng, từng tiếng dam sao cho đúng tiết tấu, đúng tinh thần dân tộc. Chị Hà Thị Hiền, thành viên trẻ của CLB Quánh loóng, coóng dam, bày tỏ: “Lúc nhỏ em tưởng quánh loóng chỉ là gõ chơi cho vui. Nhưng khi học từ các nghệ nhân, em mới hiểu đây là một di sản văn hóa rất độc đáo. Em tự hào được học và trình diễn quánh loóng để đón du khách về bản”.

Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nam Xuân Phạm Thị Nhị cho biết: “Nhờ sự tâm huyết của các nghệ nhân và cán bộ văn hóa, đến nay 15 làn điệu hòa tấu giữa quánh loóng và coóng dam đã được phục dựng, biểu diễn tại các lễ hội cộng đồng và hội diễn văn nghệ trong và ngoài tỉnh. Việc khôi phục này không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn gắn với phát triển du lịch cộng đồng”.

Nếu quánh loóng và coóng dam được xem là tiếng lòng thì nghề dệt thổ cẩm lại là hồn cốt của bản sắc Thái. Mỗi tấm vải dệt ra là một pho sử bằng sợi chỉ, chứa đựng ký ức, quan niệm thẩm mỹ và triết lý sống. Việc CLB khuyến khích phụ nữ bản Bút quay lại khung cửi, dệt váy áo truyền thống, không chỉ tạo ra sản phẩm văn hóa - du lịch, mà còn giữ mạch chảy nghề thủ công vốn đứng trước nguy cơ mai một. Cùng với đó, trang phục truyền thống cũng được phục dựng, mặc trong dịp lễ hội, sự kiện văn hóa. Dân ca, dân vũ và những điệu múa xòe, hát khặp được đưa vào sinh hoạt CLB, giúp thế hệ trẻ không còn xa lạ với những giai điệu cha ông. Và trên hết, nhà sàn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, tiếp tục được gìn giữ như một phần của “bảo tàng sống”. Như vậy, CLB Quánh loóng, coóng dam bản Bút không chỉ khôi phục một vài tiết mục đơn lẻ, mà là dựng lại không gian văn hóa dân tộc Thái thu nhỏ, nơi tất cả các yếu tố bao gồm nhạc, múa, hát, trang phục, kiến trúc, nghề thủ công... được liên kết trong đời sống.

Sự hồi sinh văn hóa đã tác động rõ nét đến kinh tế địa phương. Du khách đến với bản Bút ngày một đông. Không chỉ được hòa vào nhịp khua luống, tiếng trống, chiêng ngân vang núi rừng, mà họ còn được trải nghiệm khoác lên mình bộ trang phục truyền thống của đồng bào Thái, học dệt thổ cẩm, tham gia múa xòe, thưởng thức ẩm thực bản địa. Mỗi homestay trở thành “trạm dừng văn hóa”, vừa mang lại thu nhập, vừa giúp di sản lan tỏa tự nhiên. Chị Phạm Thị Tuyết, chủ homestay A Béo ở bản Bút cho biết: “Du khách về bản ngày càng đông. Họ thích được nghe quánh loóng, xem coóng dam, trải nghiệm văn hóa bản địa. Nhờ đó, thu nhập gia đình tôi và nhiều người dân trong bản đã khá hơn trước”.

Quánh loóng và coóng dam không chỉ là tiếng gõ nhạc cụ. Đó là nhịp đập văn hóa, là tiếng nói của lịch sử, của tâm hồn cộng đồng người Thái. Chúng vang lên trong các nghi lễ tâm linh, sinh hoạt thường nhật, giáo dục truyền thống và giờ đây đang góp phần làm nên sản phẩm du lịch đặc sắc của vùng núi xứ Thanh.

Bài và ảnh: Bá Phượng