Vì sao lại gọi là “nhuận bút”?

Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên - Vietlex) giảng “nhuận bút” là “tiền trả cho tác giả có công trình văn hóa, nghệ thuật, khoa học được xuất bản hoặc được sử dụng”.

Nhưng vì sao lại gọi khoản tiền đó là “nhuận bút”?

Việt Nam tự điển (Hội khai trí Tiến đức) giảng nghĩa đen của “nhuận - bút” là “thấm ngòi bút cho mềm. Chỉ dùng về nghĩa bóng để nói trả tiền cho người làm những việc về văn - chương, chữ - nghĩa”.

Giải thích của Việt Nam tự điển cơ bản là đúng. Tuy nhiên ngọn ngành, xuất xứ của “nhuận bút” ra sao?

Xưa kia, dụng cụ để viết chữ Nho gọi là Văn phòng tứ bảo 文房四寳 - 4 vật quý của văn phòng, gồm giấy, bút, mực, nghiên. Giấy dùng để chuyên chở (nội dung); bút dùng để viết; mực dùng để tạo nét chữ; nghiên dùng để mài mực tạo màu sắc cho chữ.

Theo Hán điển, điển cố của hai chữ “nhuận bút” xuất xứ từ Tùy thư, quyển 38, Trịnh Dịch truyện. Tùy Văn Đế sai Lý Đức Lâm soạn chiếu thư để khôi phục tước vị cho Trịnh Dịch. Cao Quýnh bèn đùa với Trịnh Dịch rằng “Bút khô rồi!” (nguyên văn: bút can 筆乾) Trịnh Dịch đáp “Ra ngoài làm quan trấn giữ một phương, chống gậy trở về, chẳng được một đồng tiền, lấy gì mà nhuận bút?” (nguyên văn: xuất vi phương nhạc, trượng sách ngôn quy, bất đắc nhất tiền, hà dĩ nhuận bút - 出為方岳,杖策言歸,不得一錢,何以潤筆?)

Về sau “bút can” 筆乾 (bút khô) dùng làm lời đùa cợt với ý nhắc khéo việc trả tiền nhuận bút. Còn “nhuận bút” 潤筆 vốn chỉ động tác nhúng bút lông vào nước. Nguyên do, khi viết bằng bút lông, người ta thường ngâm bút trong nước trước để làm tơi, làm mềm lông bút, nhờ đó bút dễ hút mực hơn, khi viết thì nét bút tròn trịa, nhuần nhuyễn.

Trong Hàn lâm viện đời Đường, Tống, khi soạn thảo các văn thư bổ nhiệm quan chức, theo lệ đều ban “vật nhuận bút”, tức lễ vật/tiền thưởng để bồi dưỡng công sức người chấp bút. Bởi thế, “Nhuận bút chấp chính” 潤筆執政 được dùng để chỉ những đại thần chấp chính được thăng bổ từ hàng Hàn Lâm học sĩ, tức những người vốn đảm nhiệm việc thảo chiếu, soạn chế thư, rồi nhân đó được đề bạt lên chức đại thần phụ chính.

Về sau, từ “nhuận bút” không bó hẹp trong chỉ sự ban lễ vật/tiền thưởng cho người soạn thảo văn bản, chiếu thư trong triều đình nữa, mà được dùng theo nghĩa mở rộng, chỉ khoản thù lao trả cho tác giả có công trình văn hóa, nghệ thuật, khoa học được xuất bản hoặc được sử dụng... tức “nhuận bút” hiểu theo nghĩa hiện nay.

Hoàng Tuấn Công