“Bão hỏa ngọa tân” và “Ngọa tân thường đảm”

Một bạn đọc hỏi: “Xin cho biết “ngọa tân” trong thành ngữ “Bão hỏa ngọa tân” và “ngọa tân” trong “Ngọa tân thường đảm” có liên quan gì đến nhau không?

Trả lời:

Hán ngữ đại từ điển giảng Bão hỏa ngọa tân là “Ví ở trong hoàn cảnh rất nguy hiểm, tai họa có thể xảy ra bất cứ lúc nào”, và cho biết điển tích vốn bắt nguồn từ sách Tân thư (Giả Nghị): “Mang lửa đặt dưới đống củi mà nằm ngủ ở trên; lửa chưa cháy đã cho là yên ổn, đó chỉ là tạm yên mà thôi. Tình thế hiện nay khác gì vậy?” (nguyên văn: Phù bão hỏa thố chi tích tân chi hạ nhi tẩm kỳ thượng, hỏa vị cập nhiên, nhân vị chi an, thâu an giả dã. Phương kim chi thế, hà dĩ dị thử? – 夫抱火措之積薪之下而寢其上, 火未及燃, 因謂之安, 偷安者也. 方今之勢, 何以異此?).

Liên quan đến Bão hỏa ngọa tân còn có tích tân 積薪 (đống củi, ẩn dụ cho nguy cơ tiềm ẩn), hoặc Tích tân thố hỏa 積薪厝火 (Đặt lửa dưới đống củi, chỉ nguy cơ nghiêm trọng đang tiềm ẩn, có thể bùng phát bất cứ lúc nào; sự yên ổn giả tạo); hay Tích tân hậu liệu 積薪候燎 (Chất củi chờ đuốc, ví trường hợp tự chuốc lấy sự diệt vong, tự đặt mình vào chỗ tất sẽ bị hủy diệt).

Như vậy, “ngọa tân” trong Bão hỏa ngọa tân là nằm ngủ trên đống củi (mà phía dưới có đặt mồi lửa). Còn “ngọa tân” trong Ngọa tân thường đảm lại là tự nằm trên củi gai lởm chởm, cốt để “ăn không ngon, ngủ không yên”, để nung chí báo thù. Thế nên, ngay cả Hán ngữ đại từ điển cũng thận trọng viết rằng: "chuyện “nằm trên củi” (ngọa tân 臥薪 ) thì không rõ xuất xứ từ đâu”. Cụ thể, mục Ngọa tân thường đảm sách này giảng như sau:

“Vào thời Xuân Thu, Việt vương thua trận và bị nước Ngô bắt giữ. Sau khi được thả về, ông muốn báo thù nước Ngô, nên tự đày ải thân mình, nung nấu ý chí; đặt túi mật đắng bên chỗ ngồi, mỗi khi ăn uống đều nếm qua, cốt để không quên nỗi nhục thua trận ở Cối Kê. Sách “Câu Tiễn quy quốc ngoại truyện” của Triệu Diệp đời Hán có chép việc này. Còn chuyện “nằm trên củi” (ngọa tân 臥薪 ) thì không rõ xuất xứ từ đâu. Về sau, thành ngữ này trở thành điển tích chỉ việc tự chịu đựng gian khổ, nung chí vươn lên, không dám sống an nhàn”.

Như vậy, không có cơ sở nào để phỏng đoán rằng hai chữ “ngọa tân” trong hai thành ngữ có mối liên hệ với nhau.

Mẫn Nông (CTV)