Xứ Thanh “nghìn xưa lưu dấu”...

Xứ Thanh - nơi thiên nhiên và văn hóa hòa quyện trong bản giao hưởng thời gian, để ngợi ca xứ sở của những vẻ đẹp, sân khấu của những bản anh hùng ca vĩ đại!

Chương trình nghệ thuật “Hào khí Lam Sơn - Tỏa sáng trường tồn” được dàn dựng công phu, tái hiện một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc. Ảnh: Lê Hợi

Khi “cố tìm mà hiểu” về mảnh đất này, không ít sử gia, tao nhân mặc khách xưa và nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa nay, đều dành cho Thanh Hóa những tình cảm ưu ái và vô số lời ngợi khen “có cánh”. Còn C. Robequain bằng “con mắt xanh” của một nhà khoa học và là người say mê tìm hiểu văn hóa, đã đưa ra một nhận định hết sức thú vị, bao hàm nhiều tầng ý nghĩa, rằng: “Đây không phải chỉ là một đơn vị hành chính mà là cả một xứ- một tập hợp hài hòa, quanh vùng đất châu thổ các quả đồi cao dần lên thành núi; một đơn vị thật sống động, đa dạng, qua đó phát hiện ra hơn là hiệu quả của ngẫu nhiên, sự biểu hiện của những quy luật sâu xa". Riêng một chữ “Xứ” thôi đã có khả năng định nghĩa vị thế và đặc trưng vùng đất này, cũng như khẳng định giá trị văn hóa vừa độc đáo, riêng có của xứ Thanh, vừa đồng điệu, hòa quyện trong dòng chảy văn hóa dân tộc suốt hàng ngàn năm.

Thanh Hóa là vùng đất cổ. Với lịch sử hình thành lâu dài, mảnh đất này có thể ví như “cuốn biên niên thu nhỏ” về diễn trình lịch sử, văn hóa Việt Nam. Từ buổi hồng hoang loài người, Thanh Hóa tự hào với di chỉ Núi Đọ - nơi con người đặt những dấu chân đầu tiên trên hành trình chinh phục tự nhiên. Để rồi, quá trình đấu tranh sinh tồn kéo dài hàng thiên niên kỷ, hang Con Moong xuất hiện và di chỉ này ví như “bảo tàng khảo cổ” lưu giữ “những mầm mống đầu tiên của tài năng và sự sáng tạo của con người”. Và, từ những hang đá ấy, tổ tiên ta đã tiến một bước dài đằng đẳng, với biết bao mồ hôi, xương máu đổ xuống để cải tạo và biến vùng đất hoang hóa trở thành đồng bằng sông Mã phì nhiêu. Để từ cái nôi này, một trong những nền văn hóa rực rỡ nhất, đại diện tiêu biểu nhất cho văn minh Đại Việt đã ra đời: Văn hóa Đông Sơn.

Có thể khẳng định, từ thuở bình minh lịch sử dân tộc, đến khi Tổ quốc nên dáng nên hình một dải gấm hoa, xứ Thanh vẫn luôn có một vị trí đặc biệt: Mảnh đất của sự giao thoa và hội tụ. Mảnh đất ấy vừa cứng cỏi như hình sông thế núi, lại vừa mềm mại như lớp lớp sóng biển Đông ngàn năm vỗ về bờ cát. Song, để nói xứ Thanh như một sự tồn tại đặc biệt trong dòng chảy lịch sử dân tộc, thì phải nhấn mạnh rằng, đây là "mảnh đất được chọn”- nơi diễn ra những cuộc tranh đấu không khoan nhượng cho vận mệnh hay sự tồn vong của quốc gia - dân tộc. Bởi, không chỉ có vị thế hiểm yếu, đây còn là “đất đế vương chung hội”, nơi phát tích hai đời vua, ba dòng chúa, với những triều đại hưng thịnh bậc nhất đã đóng “triện vàng” vào tiến trình lịch sử, thậm chí đã “nắn dòng” lịch sử dân tộc. Chưa hết, đây còn là quê hương của những công thần, danh tướng, sử gia, thi nhân và cả những con người rất đỗi bình thường nhưng không kém phần tài hoa, mà tên tuổi họ đã hóa vào hình sông thế núi, làm rạng rỡ cơ đồ dân tộc.

Từ những đại ngàn hùng vĩ đến biển cả mênh mông, nơi nào trên xứ sở này cũng có cảnh sắc làm say đắm lòng người. Từ xóm làng trù mật đến phố thị sầm uất, ở đâu cũng có sự hiện diện của những báu vật văn hóa, cũng phản ánh những truyền thống văn hóa tốt đẹp, được hun đúc và trao truyền từ xa xưa. Đó là những đền đài, lầu gác, miếu mạo, chùa chiền tồn tại suốt nhiều thế kỷ, mà tự bản thân mỗi di sản là một “pho sử” không chỉ của riêng nó. Đó còn là một kho tàng những lễ hội, phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian, nghệ thuật trình diễn... được chắt lọc qua “bãi bể nương dâu”, mà lắng đọng thành những vỉa tầng lấp lánh. Để rồi, chính những giá trị văn hóa ấy đã và đang góp phần định hình nên diện mạo văn hóa xứ Thanh phong phú, đa dạng, giàu giá trị và giàu bản sắc.

Và suy cho cùng thì, nói đến một nền văn hóa là phải nói đến bản sắc của nền văn hóa ấy. Còn nói đến bản sắc văn hóa là nói đến giá trị cốt lõi nhất, thể hiện tầm cao và chiều sâu giá trị của một nền văn hóa. Bản sắc văn hóa là sự kết tinh của những giá trị được xem là tinh hoa, nổi trội và khác biệt của một nền văn hóa, mà nhờ đó nó đóng vai trò như “mã định danh” giúp phân biệt các nền văn hóa của các dân tộc, các quốc gia. Với Việt Nam nói chung, Thanh Hóa nói riêng, văn hóa vốn được chắt chiu, hun đúc từ trường kỳ lịch sử, với vô vàn biến thiên. Do đó, tầm cao và chiều sâu của nền văn hóa ấy không chỉ thể hiện qua một kho tàng di tích, di sản đồ sộ; mà còn thấm đẫm trong những phẩm chất căn bản nhất đã làm nên cốt cách dân tộc: Lòng yêu nước, tinh thần dân tộc, tính cộng đồng, lòng nhân ái, khả năng thích ứng, hài hòa giữa môi trường xã hội và môi trường tự nhiên.

Có một học giả đã đưa ra một nhận định thú vị rằng, Thanh Hóa là vùng đất “có nhiều kỷ niệm về quá khứ giàu truyền thuyết và vĩ đại”. Đó là lịch sử hình thành vùng đất mà mỗi lần nhắc đến, như còn vẳng lại tiếng gươm đao, tiếng trống trận, tiếng vó ngựa dồn dập của những cuộc chinh chiến chống ngoại xâm và mở mang bờ cõi. Đó cũng là lịch sử hình thành nên nền văn hóa xứ Thanh, vốn được ngưng kết qua vô số cuộc “trường chinh” chống chọi và chế ngự tự nhiên, mở mang không gian sinh tồn. Để rồi, lịch sử và văn hóa vùng đất đã khảm vào tâm hồn và định hình nên diện mạo, cốt cách con người xứ Thanh.

Bởi mỗi cá nhân cần được gắn với một cội nguồn lịch sử và văn hóa, mà nhờ đó họ được “cấp” cho một diện mạo để tự hào, được thắt một “sợi neo” tâm hồn. Cho nên, nếu ví văn hóa như một dạng “trầm tích” của tình cảm và ý thức dân tộc, thì nền văn hóa ấy sẽ luôn nằm trong trái tim và tâm hồn của Nhân dân. Để đến lượt mình, mỗi người dân xứ Thanh đóng vai trò như một sứ giả văn hóa, người thụ hưởng, sáng tạo, giữ lửa và tiếp lửa văn hóa truyền thống cho tương lai.

Khôi Nguyên