“Xe đò” là xe gì?

Vua Tiếng Việt đặt câu hỏi “Xe đò có nghĩa là gì?”. Người chơi ngơ ngác, rồi đáp là “Du thuyền” (hay là “Con thuyền” gì đó, chúng tôi nghe không rõ).

MC chương trình khẳng định “Chưa chính xác”, rồi đưa ra đáp án “Xe đò có nghĩa là... Đó chính là xe ôtô”!

Ở câu hỏi và đáp án này, Vua Tiếng Việt mắc tới 2 lỗi.

1- Lỗi đặt câu hỏi

Bản thân sự vật hoặc tên của sự vật thì không có nghĩa. Bởi thế, người ta không thể đặt câu hỏi “Con trâu có nghĩa là gì?”, “Cây lúa có nghĩa là gì?”, “Xe máy có nghĩa là gì?”, hay thậm chí là “Nguyễn Văn A có nghĩa là gì?”. Thay vào đó, câu hỏi phải là “Con trâu là con gì?”, “Cây lúa là cây gì?”, “Xe máy là xe gì?”, “Nguyễn Văn A là ai?”. Trong trường hợp đang xét, thì phải hỏi “Xe đò là xe gì?”, hoặc “Tên gọi khác của xe đò là gì?” mới đúng.

Điều đáng nói là lỗi sai kiểu này lặp lại nhiều lần. Ví dụ:

- Vua Tiếng Việt (phát sóng ngày 6/1/2023), hỏi: “Chả giò có nghĩa là gì?” (Đáp án: “giò lụa”, “nem rán”).

- Vua Tiếng Việt (13/1/2022), hỏi: “Nước miếng nghĩa là gì?” (Đáp án: “nước bọt”, “nước dãi”).

- Vua Tiếng Việt (3/2/2023) hỏi: “Nấm mèo nghĩa là gì?” (Đáp án: “mộc nhĩ”)...

2- Lỗi giải nghĩa từ vựng

Đáp án “Xe đò có nghĩa là... Đó chính là xe ôtô” mà người dẫn chương trình đọc lên là sai về cả lỗi giải nghĩa từ vựng. Nghĩa là ra đề về xe đò nhưng lại không biết chính xác xe đò là xe gì.

Vậy “xe đò” là xe gì? Chữ “đò” trong “xe đò” mượn nghĩa của “đò” trong đò/con đò – loại thuyền nhỏ chở khách trên sông nước theo tuyến cố định. Mà chữ đò trong con đò, lại từ chữ độ 渡 mà ra (độ nghĩa là qua; từ bờ bên này sang bờ bên kia gọi là độ). Người xưa đã lấy nghĩa của “độ” để đặt tên cho một phương tiện chuyên chở khách qua sông, trên sông, gọi là đò.

Đến thời hiện đại, người ta lại mượn chữ đò ghép với xe để chỉ một loại phương tiện ra đời muộn hơn thuyền, chuyên chở khách bằng đường bộ, phân biệt với các loại xe con/ô tô con, xe tải/ô tô tải. Bởi thế, khi hỏi “Xe đò là xe gì?” (thay cho câu “Xe đò có nghĩa là gì?”) thì câu trả lời chính xác phải là xe khách/xe ô tô chở khách. Cũng như khi hỏi “Xe tải là xe gì?”, thì câu trả lời phải là “xe ô tô chở hàng”, chứ không thể là “xe ô tô” chung chung được.

Như vậy, qua cách đặt câu hỏi và đáp án của “Xe đò có nghĩa là gì?” cho chúng ta thấy người làm kịch bản không chỉ thiếu kiến thức cơ bản về ngôn ngữ học, mà tri nhận về sự vật cũng hạn chế.

Hoàng Tuấn Công (CTV)

Tham khảo: Trong logic ngữ nghĩa, người ta thường dùng hai cấu trúc hỏi “X là gì?” và “X có nghĩa là gì?”.

1.Cấu trúc “X là gì?”.

- Được dùng để hỏi về định nghĩa, bản chất, hoặc danh tính của một sự vật, hiện tượng, hoặc khái niệm.

- Nó thường được dùng cho các danh từ (nouns) cụ thể như “xe đò”, “máy tính”, “tình bạn”, v.v...

Mục đích: muốn biết “xe đò”, “máy tính” là loại xe gì, dùng để làm gì.

2. Cấu trúc “X có nghĩa là gì?”.

- Được dùng để hỏi về ý nghĩa, sự giải thích, hoặc nội dung của một từ, cụm từ, câu nói.

- Nó thường được dùng cho các từ ngữ, thuật ngữ, hoặc câu nói khó hiểu/đa nghĩa.

- Mục đích muốn biết ý nghĩa của từ ngữ đó, thường là trong trường hợp từ đó có nghĩa bóng, mang tính ẩn dụ, hoặc là tiếng lóng.