Về sự khác nhau giữa hai cuốn Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên

Độc giả Trần Quốc Vương hỏi: “Tôi muốn mua một quyển Từ điển tiếng Việt tốt nhất để thỉnh thoảng cần thì tra cứu, hoặc khi con cháu hỏi thì cũng có cơ sở để trả lời cho chính xác. Nhiều người giới thiệu và khuyên tôi nên mua từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên. Rồi tình cờ tôi đọc được bài “Dày vò” hay “giày vò” (“Cà kê chuyện chữ nghĩa” trên Báo Thanh Hóa), mới biết thực tế có hai quyển từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên. Vậy, xin cho biết một số điểm khác nhau giữa hai cuốn này; và tôi nên mua cuốn nào để tham khảo.

Trân trọng cảm ơn”.

Trả lời: Trong các bài viết, chúng tôi luôn lưu ý và phân biệt hai cuốn từ điển tiếng Việt đều do GS. Hoàng Phê chủ biên. Sự ra đời và nội dung của hai cuốn này có nhiều điểm khác nhau:

1- Biên soạn và xuất bản:

- Từ điển tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Phê chủ biên (sau đây gọi là bản Hoàng Phê - Viện Ngôn ngữ). Đây là cuốn cũ (xuất bản lần đầu 1983, tái bản năm 1988 với lời giới thiệu và bút tích của Thủ tướng Phạm Văn Đồng (7/3/1987). Sau đó, sách được sửa chữa bổ sung 2 lần (lần đầu năm 1994, và lần sau - cũng là lần cuối - năm 2000). Như vậy, tính đến nay cũng đã hơn 40 năm ngày xuất bản lần đầu, và một phần tư thế kỷ cho lần sửa chữa, bổ sung lần cuối. Sách được trao Giải thưởng Nhà nước về khoa học công nghệ năm 2005.

- Từ điển tiếng Việt - Trung tâm Từ điển học Vietlex - Hoàng Phê chủ biên (gọi là bản Hoàng Phê-Vietlex). Bản này, sau khi GS Hoàng Phê thành lập Trung tâm Từ điển học Vietlex (1993), thì đến 1999, ông cùng các cộng sự bắt tay vào biên soạn bộ mới, đến năm 2007, Từ điển tiếng Việt bản Hoàng Phê-Vietlex được xuất bản lần đầu, và sau đó liên tục được sửa chữa, bổ sung cho những lần tái bản tiếp theo.

2- Tập thể tác giả:

Phần ghi tên đồng tác giả của bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ bao gồm:

Hoàng Phê (chủ biên), Bùi Khắc Việt, Chu Bích Thu, Đào Thản, Hoàng Tuệ, Hoàng Văn Hành, Lê Kim Chi, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Ngọc Trâm, Nguyễn Thanh Nga, Nguyễn Thúy Khanh, Nguyễn Văn Khang, Phạm Hùng Việt, Trần Cẩm Vân, Trần Nghĩa Phương, Vũ Ngọc Bảo, Vương Lộc.

Phần ghi tên tác giả của bản Hoàng Phê-Vietlex (theo bản in 2020 - NXB Đà Nẵng) bao gồm: Hoàng Phê. Hoàng Thị Tuyền Linh, Vũ Xuân Lương, Phạm Thị Thúy, Đào Thị Minh Thu, Đặng Thanh Hòa.

3- Sửa chữa và bổ sung:

Chúng tôi đã liên hệ với ông Phạm Hùng Việt - một trong 17 người là đồng tác giả của bản Hoàng Phê - Viện ngôn ngữ, thì được ông xác nhận, là cả hai lần sửa chữa bổ sung này đều được triển khai dưới dạng đề tài khoa học của Viện Ngôn ngữ và tập thể tác giả thực hiện. Lần sửa chữa, bổ sung cuối cùng xuất bản năm 2000 (do Nguyễn Ngọc Trâm làm chủ nhiệm đề tài), và có thông tin cụ thể về việc sửa chữa này trong “Lời nói đầu của bản in lần thứ bảy”. Thời điểm hiện tại (1/2026), thì 8/17 người là đồng tác giả của bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ đã mất (bao gồm: Hoàng Phê, Bùi Khắc Việt, Đào Thản, Hoàng Tuệ, Hoàng Văn Hành, Nguyễn Ngọc Trâm, Vũ Ngọc Bảo, Vương Lộc).

Hiện nay, các cuốn Từ điển tiếng Việt (bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ) xuất bản sau năm 2006, có bán trên thị trường hầu như đều do NXB Hồng Đức in ấn và phát hành. Việc NXB Hồng Đức ghi ngoài bìa 1 “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này (2016)” hoặc ghi chung chung “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này”, là không đúng với thực tế, và nguyên tắc sửa chữa bổ sung của một cuốn từ điển do tập thể tác giả biên soạn.

Bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ (xuất bản từ năm 2000-2006) có 39.924 mục từ; trong khi bản Hoàng Phê-Vietlex có 46.890 mục từ (nhiều hơn 6.966 mục từ).

Bản Hoàng Phê-Vietlex có nhiều điểm mới, như: sửa chữa những mục từ sai, hoặc giải nghĩa chưa hợp lý, còn phiến diện; chú chữ Hán cho những từ Hán Việt; chú thông tin cho những từ đồng nghĩa; có ví dụ và trích dẫn ngữ liệu cho mỗi mục từ.v.v...

Trên đây là một số thông tin bước đầu về sự khác nhau giữa hai cuốn từ điển (bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ và Hoàng Phê-Vietlex). Mời ông Trần Quốc Vương và độc giả tiếp tục theo dõi phần so sánh sự khác nhau giữa một số mục từ và thể thức biên soạn giữa hai bản này trong những bài tiếp theo (chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa, thứ Ba và thứ Bảy hằng tuần) trên Báo Thanh Hóa.

Trân trọng.

Mẫn Nông (CTV)