Từ trái nghĩa với “xoàng xĩnh” (Bài 2)

Tóm tắt: Vua Tiếng Việt yêu cầu người chơi “Tìm một từ trái nghĩa với từ: “xoàng xĩnh”. Người chơi trả lời là “chỉn chu”, nhưng không được chấp nhận, và đáp án của chương trình đưa ra là “đắt đỏ”, “cầu kỳ”.

Trong bài 2 này, chúng tôi xin tiếp tục xét hai cặp từ đồng nghĩa trong đáp án của Vua Tiếng Việt là: “đắt đỏ” và “xoàng xĩnh”; “cầu kỳ” và “xoàng xĩnh”.

“Đắt đỏ” và “xoàng xĩnh”.

Dù dùng với bất kỳ nghĩa nào thì “xoàng xĩnh” cũng không có quan hệ trái nghĩa với “đắt đỏ” bởi vì “xoàng xĩnh” nói về chất lượng - mức độ chăm chút - cách làm; trong khi “đắt đỏ” nói về giá cả - chi phí - tốn kém; một bên là sơ sài, cẩu thả, không có gì nổi bật; một bên là giá cả quá cao so với bình thường (chẳng hạn do khan hiếm) → không cùng phạm trù.

Vì không cùng phạm trù, nên không thể trả lời cho cùng một câu hỏi, ví dụ: Họ ăn mặc/ làm việc thế nào? Câu trả lời chỉ có thể là: Họ ăn mặc/ làm việc xoàng xĩnh, chứ không thể Họ ăn mặc/ làm việc đắt đỏ.

Kết luận: “Xoàng xĩnh” và “đắt đỏ” không phải là một cặp từ trái nghĩa, vì chúng không cùng trường nghĩa, không cùng trục đối lập trực tiếp, có thể xuất hiện trong cùng một ý, vừa là cái này vừa là cái kia, chứ không đối lập nhau về nghĩa.

Tham khảo: Sách Dẫn luận ngôn ngữ học (Hoàng Dũng - Bùi Mạnh Hùng - NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2025) lưu ý: “những từ trái nghĩa tuy đối lập nhau nhưng cùng chung một phạm trù, do đó có thể cho những từ trái nghĩa mặc nhiên phải có phần nào đồng nghĩa, ví dụ: nóng - lạnh cùng thuộc phạm trù nhiệt độ”.

“Xoàng xĩnh” và “cầu kỳ”

Nét nghĩa đối lập nhau: một bên là ít công, sơ sài, không có gì nổi bật, không được đánh giá cao >< một bên là nhiều công, nhưng quá tỉ mỉ, phức tạp, không tự nhiên, không được đánh giá cao. Theo đây, tính chất đối lập nghĩa giữa xoàng xĩnh và cầu kỳ không mạnh, không rõ ràng. Bởi thế, người ta có thể viết Bài này tuy cầu kỳ nhưng rất xoàng xĩnh, mà không mâu thuẫn ngữ nghĩa (tuy cầu kỳ, đầu tư nhiều công sức, nhưng vẫn kém, không có gì đáng chú ý, không được đánh giá cao).

Những dấu hiệu trên cho thấy tính chất trái nghĩa của “xoàng xĩnh” với “cầu kỳ” là không có, hoặc có nhưng không rõ ràng.

Như vậy, trái với đáp án của Vua Tiếng Việt, “xoàng xĩnh” có quan hệ trái nghĩa với “chỉn chu” rõ ràng hơn cả. Dĩ nhiên, như đã nói ở trên, ngoài “chỉn chu”, từ “xoàng xĩnh” còn có nhiều từ trái nghĩa khác tùy vào nghĩa mà nó được dùng trong một ngữ cảnh cụ thể, như: “xuất sắc” (một nhà văn xoàng xĩnh/ xuất sắc, một tác phẩm xoàng xĩnh/ xuất sắc); “sang trọng” (một chiếc xe xoàng xĩnh/ sang trọng, một người đàn ông xoàng xĩnh/ sang trọng).

Mời độc giả đón đọc bài cuối trên chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số tiếp theo.

Hoàng Tuấn Công (CTV)