Từ điển “Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ” và “Hoàng Phê-Hồng Đức” (Bài 2)

Cùng là Hoàng Phê chủ biên, nhưng có hai bản chính thống khác nhau: Bản thứ nhất Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ do Trung tâm Từ điển học Vietlex liên kết với NXB Đà Nẵng in và phát hành từ năm 2006 trở về trước; bản thứ hai, Hoàng Phê-Vietlex do Trung tâm Từ điển học Vietlex biên soạn, liên kết với NXB Đà Nẵng in và phát hành từ năm 2007 đến nay.

Tuy nhiên, trong quá trình tra cứu, chúng tôi thấy cũng là Hoàng Phê chủ biên, nhưng xuất hiện thêm một bản thứ ba, đó là bản do NXB Hồng Đức liên kết với Nhà sách Văn Lang in và phát hành (gọi là bản Hoàng Phê-Hồng Đức). Trong bài (2) này, chúng tôi xin tiếp tục chỉ ra một số điểm sai khi tiến hành sửa chữa ở Hoàng Phê-Hồng Đức (tiếp theo và hết):

2. Sửa chữa mục “cha già con cọc Nói về cảnh cha đã nhiều tuổi mà con thì còn bé dại, cảnh đàn ông có con muộn”, thành “cha già con cọc Tả cảnh cha già còn phải nuôi con dại, cảnh đàn ông có con muộn”.

Đây là một kiểu “lợn lành chữa thành lợn què”, bởi xét về cách dùng từ ngữ, diễn đạt, thì bản cũ tốt hơn. Mặt khác, cái đáng sửa thì lại không sửa. Đó là bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ đã nhầm lẫn, hoặc đánh đồng câu Cha già con cọc (Cha già thì/sinh con cọc - tục ngữ về sức khỏe sinh sản: người cha sinh con ở độ tuổi đã cao, thì đứa trẻ sinh ra sẽ ốm yếu, còi cọc, chậm lớn và phải rất vất vả để nuôi nấng), với Cha già con mọn (thành ngữ nói về cảnh hiếm muộn, khi về già mới có được đứa con [tương tự Lão bạng sinh châu - Trai già sinh ngọc; Khô thụ sinh hoa], hoặc nỗi khó khăn vất vả khi người cha tuổi đã già mà còn phải chăm sóc, nuôi nấng con nhỏ.

3. Mục “cha truyền con nối Nói về sự kế thừa từ đời nọ sang đời kia những tính chất hoặc chức tước, địa vị”, bị Hoàng Phê-Hồng Đức sửa thành “cha truyền con nối (Dòng họ) kế tục nhau, đời trước truyền lại cho đời sau (chức tước, địa vị, v.v.)”.

Đã gọi là “cha truyền con nối” thì đâu có/đâu cần phải mang tính chất “dòng họ”? Cha truyền cho con, con truyền cho cháu, thì gọi là cha truyền con nối, thế thôi.

4. Lỗi chế bản. Đang mục “cây thuốc”, bỗng dưng Hoàng Phê-Hồng Đức nhảy sang mục “cây xanh”, đến “cây viết”, rồi lại lặp lại mục “cây xanh” một lần nữa.

Chúng tôi chưa có điều kiện khảo sát hết tất cả, nhưng với một cuốn từ điển tầm cỡ như Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê, mà để xảy ra những lỗi thế này thì thật khó chấp nhận. Bởi kiểu lỗi như vậy chúng tôi gặp nhiều ở loại “từ điển rác”, khổ nhỏ, sai sót tùm lum, thường dán nhãn “dành cho học sinh”, từng một thời trôi nổi, làm loạn thị trường sách từ điển những năm đầu của thế kỉ XXI. (Chúng tôi đã từng viết hàng chục bài chỉ ra thứ “rác” này, khiến nhiều lần Cục Xuất bản phải ra quyết định thu hồi).

Chúng tôi đã liên hệ với ông Phạm Hùng Việt - một trong 17 người là đồng tác giả của bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ, thì được ông xác nhận, cả hai lần sửa chữa bổ sung (1994 và 1997-1998) đều được triển khai dưới dạng đề tài khoa học của Viện Ngôn ngữ và tập thể tác giả thực hiện. Ông Phạm Hùng Việt là đồng tác giả, nhưng cũng không hề biết gì về việc “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này (2016)”.

2) Thông tin về chức danh người viết lời giới thiệu không đúng

Bản Hoàng Phê-Hồng Đức ghi “Viện Ngôn ngữ học Việt Nam đã sửa chữa và bổ sung cho lần tái bản này (2016)”, nhưng ở bìa 4, lại có lời giới thiệu của “GS.TS. Nguyễn Đức Tồn, Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, Viện KHXH VN Tổng Biên tập Tạp chí Ngôn ngữ”. Cứ theo đây thì “GS.TS. Nguyễn Đức Tồn” viết lời giới thiệu với tư cách là “Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học, Viện KHXH VN Tổng Biên tập Tạp chí Ngôn ngữ”. Tuy nhiên, cách ghi này không đúng, vì thời điểm 2016, Nguyễn Đức Tồn không còn là “Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học” nữa (ông đã thôi chức Viện trưởng Viện Ngôn ngữ được 3 năm, tức từ năm 2013).

Như vậy, mới chỉ qua khảo sát bước đầu, nhưng thực tế đã cho thấy, việc bổ sung, sửa chữa của NXB Hồng Đức đã xảy ra nhiều sai sót. Và, bản Hoàng Phê-Viện Ngôn ngữ vốn còn khá nhiều mục từ có vấn đề nhưng chưa được khắc phục, nay lại thêm bàn tay “sửa chữa và bổ sung” tùy tiện, vô nguyên tắc của NXB Hồng Đức, thì bản Hoàng Phê-Hồng Đức đang trở thành cạm bẫy cho bất kỳ ai sử dụng nó.

Mẫn Nông (CTV)